Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 1991 được ban hành nhằm xác định các quyền cơ bản, bổn phận của trẻ em cũng như quy định rõ trách nhiệm của gia đình, nhà trường, Nhà nước và toàn xã hội trong việc chăm lo, giáo dục thế hệ tương lai của đất nước. Luật áp dụng đối với mọi trẻ em là công dân Việt Nam dưới mười sáu tuổi, không phân biệt giới tính, hoàn cảnh gia đình, dân tộc, tôn giáo hay địa vị xã hội.

Các nguyên tắc chung và quyền cơ bản của trẻ em

• Quyền bình đẳng và không phân biệt đối xử: Mọi trẻ em, không phân biệt con trong hay ngoài giá thú, con đẻ hay con nuôi, dân tộc, tôn giáo hay địa vị xã hội của cha mẹ, đều được hưởng đầy đủ các quyền bảo vệ, chăm sóc và giáo dục theo quy định của pháp luật.
• Quyền khai sinh và quốc tịch: Trẻ em có quyền được khai sinh và có quốc tịch. Đối với trẻ em không rõ cha mẹ, các cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm hỗ trợ xác định cha mẹ khi có yêu cầu.
• Quyền được chăm sóc và nuôi dạy: Trẻ em được tạo điều kiện phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ và đạo đức. Nhà nước có chính sách hỗ trợ đặc biệt đối với trẻ em dân tộc thiểu số, trẻ em ở vùng cao, hải đảo, vùng sâu vùng xa. Trẻ em tàn tật, khuyết tật được hỗ trợ điều trị, phục hồi chức năng và học tập tại các lớp học chuyên biệt. Trẻ em không nơi nương tựa được Nhà nước và xã hội nuôi dưỡng.
• Quyền sống chung với cha mẹ: Trẻ em có quyền sống cùng cha mẹ và không ai được phép chia cắt, trừ trường hợp vì lợi ích tối cao của trẻ. Việc cho nhận con nuôi hoặc đưa trẻ ra nước ngoài phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật.
• Quyền được tôn trọng và bảo vệ: Trẻ em được bảo vệ tính mạng, thân thể, nhân phẩm và danh dự, đồng thời có quyền bày tỏ ý kiến, nguyện vọng cá nhân. Nghiêm cấm mọi hành vi ngược đãi, hành hạ, ruồng bỏ, bắt cóc, mua bán trẻ em hoặc kích động trẻ em vi phạm pháp luật.
• Quyền chăm sóc sức khỏe: Trẻ em dưới sáu tuổi được khám, chữa bệnh miễn phí tại các cơ sở y tế nhà nước theo quy định. Cơ quan y tế có trách nhiệm theo dõi, phòng bệnh và khám sức khỏe định kỳ cho trẻ. Nghiêm cấm sử dụng lao động trẻ em trái quy định gây ảnh hưởng xấu đến sự phát triển bình thường.
• Quyền học tập và vui chơi: Trẻ em có quyền học tập, có bổn phận hoàn thành chương trình phổ cập và được miễn học phí khi học tiểu học tại các trường quốc lập. Trẻ em cũng có quyền vui chơi, giải trí lành mạnh; nghiêm cấm việc sử dụng sai mục đích các cơ sở vật chất dành cho việc học tập, vui chơi của trẻ.
• Quyền sở hữu tài sản: Trẻ em có quyền có tài sản, quyền thừa kế và hưởng các chế độ bảo hiểm. Người giám hộ có trách nhiệm quản lý tài sản này và bàn giao lại khi trẻ đến tuổi thành niên.

Bổn phận của trẻ em và các hành vi bị nghiêm cấm

• Bổn phận của trẻ em: Trẻ em phải kính trọng, hiếu thảo với ông bà, cha mẹ; lễ phép với người lớn, yêu thương em nhỏ; chăm chỉ học tập, rèn luyện thân thể và tuân thủ nội quy nhà trường; tôn trọng pháp luật, giữ gìn của công; yêu quê hương, đất nước và có ý thức xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.
• Các hành vi bị nghiêm cấm đối với xã hội: Trẻ em không được đánh bạc, uống rượu, hút thuốc và dùng chất kích thích. Nghiêm cấm mọi hành vi lôi kéo, dụ dỗ trẻ em vào các tệ nạn này, hoặc ép buộc trẻ em mại dâm, tiếp cận các văn hóa phẩm đồi trụy, đồ chơi hoặc trò chơi có hại cho sự phát triển lành mạnh.
• Xử lý trẻ em vi phạm pháp luật: Việc truy cứu trách nhiệm hành chính, dân sự hay hình sự đối với trẻ em vi phạm pháp luật phải được thực hiện theo các quy định riêng biệt của pháp luật dành cho người chưa thành niên.

Trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xã hội

• Trách nhiệm của gia đình: Cha mẹ hoặc người đỡ đầu là người trước tiên chịu trách nhiệm bảo vệ, chăm sóc, nuôi dạy và làm gương tốt cho trẻ. Trong trường hợp ly hôn, người không trực tiếp nuôi dưỡng vẫn phải đóng góp chi phí và thực hiện nghĩa vụ thăm nom, chăm sóc con. Cha mẹ phải chịu trách nhiệm hành chính, dân sự đối với các thiệt hại do hành vi của con mình gây ra.
• Trách nhiệm của nhà trường: Nhà trường, nhà trẻ và các cơ sở mẫu giáo phải bảo đảm điều kiện cần thiết để thực hiện tốt mục tiêu giáo dục của Nhà nước. Đội ngũ giáo viên, cô nuôi dạy trẻ phải được đào tạo chuyên môn, có sức khỏe, đạo đức tốt và yêu thương trẻ em.
• Trách nhiệm của Nhà nước: Nhà nước dành một tỷ lệ ngân sách thích đáng hàng năm cho sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em. Các cơ quan bảo vệ pháp luật có trách nhiệm ngăn ngừa vi phạm, giáo dục và cải tạo trẻ em hư, trẻ em vi phạm pháp luật.
• Ủy ban bảo vệ và chăm sóc trẻ em: Có nhiệm vụ giúp Hội đồng bộ trưởng và Ủy ban nhân dân các cấp hướng dẫn, kiểm tra, giám sát việc thực hiện kế hoạch bảo vệ, chăm sóc trẻ em, đồng thời phối hợp hoạt động giữa các cơ quan, tổ chức liên quan.
• Vai trò của các tổ chức đoàn thể: Mặt trận Tổ quốc, Hội Liên hiệp Phụ nữ và Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh có trách nhiệm tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện tốt pháp luật về trẻ em, giám sát việc chấp hành pháp luật và hướng dẫn các hoạt động lành mạnh cho thiếu nhi.
• Quỹ bảo trợ trẻ em: Được thành lập từ nguồn đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước nhằm phục vụ sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc trẻ em. Nghiêm cấm sử dụng quỹ này vào mục đích khác.

Khen thưởng, xử lý vi phạm và hiệu lực thi hành

• Khen thưởng: Cơ quan, tổ chức, gia đình và cá nhân có thành tích xuất sắc trong công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em sẽ được Nhà nước khen thưởng theo chế độ chung.
• Xử lý vi phạm: Người có hành vi xâm phạm quyền lợi của trẻ em, ngược đãi, hành hạ, lôi kéo trẻ em vi phạm pháp luật hoặc thiếu tinh thần trách nhiệm gây ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của trẻ sẽ bị xử lý kỷ luật, phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo mức độ vi phạm.
• Hiệu lực thi hành: Luật này bãi bỏ các quy định trước đây trái với các điều khoản của Luật. Hội đồng bộ trưởng chịu trách nhiệm quy định chi tiết để hướng dẫn thi hành Luật này trên thực tế.