Nghị định số 71/1998/NĐ-CP được ban hành bởi Chính phủ nhằm quy định chi tiết về Quy chế thực hiện dân chủ trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm phát huy quyền làm chủ của cán bộ, công chức, tăng cường kỷ cương, kỷ luật hành chính, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, đồng thời phòng ngừa và ngăn chặn các hành vi tham nhũng, quan liêu, cửa quyền, sách nhiễu nhân dân.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của Quy chế

Quy chế thực hiện dân chủ ban hành kèm theo Nghị định này áp dụng đối với tất cả các cơ quan hành chính nhà nước từ cấp Trung ương đến cấp huyện. Đối với các cơ quan sự nghiệp thuộc phạm vi ngành, lĩnh vực do mình phụ trách, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ có trách nhiệm thỏa thuận với Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ để ban hành và hướng dẫn thực hiện quy chế dân chủ phù hợp.

Trách nhiệm của Thủ trưởng cơ quan trong việc thực hiện dân chủ

Thủ trưởng cơ quan là người quản lý và điều hành hoạt động của cơ quan theo chế độ thủ trưởng, chịu trách nhiệm trước pháp luật và cấp trên về toàn bộ hoạt động của cơ quan. Trách nhiệm cụ thể bao gồm:

• Đánh giá và định hướng công tác định kỳ: Tại các cuộc họp giao ban định kỳ, Thủ trưởng cơ quan có trách nhiệm đánh giá việc thực hiện công việc, lắng nghe ý kiến đóng góp của cán bộ, công chức và đề ra các nhiệm vụ trọng tâm tiếp theo. Hàng tháng phải xem xét việc thực hiện nghị quyết của Đảng và nhiệm vụ cơ quan. Ít nhất 6 tháng một lần phải đánh giá công tác, đề ra giải pháp phát huy quyền làm chủ, khắc phục tệ nạn quan liêu, tham nhũng, cửa quyền. Cuối năm phải tổ chức tổng kết hoạt động toàn diện.
• Quản lý và đánh giá cán bộ, công chức: Quản lý toàn diện về tư tưởng, phẩm chất đạo đức, sử dụng, đào tạo và thực hiện chính sách cán bộ. Hàng năm, Thủ trưởng thực hiện đánh giá định kỳ đối với cán bộ, công chức thuộc quyền quản lý thông qua quy trình: cán bộ tự nhận xét, tập thể đóng góp ý kiến, Thủ trưởng trực tiếp ghi nhận xét, thông báo công khai và lưu hồ sơ.
• Lắng nghe và tiếp thu ý kiến: Phải tôn trọng, lắng nghe ý kiến phản ánh, phê bình của cán bộ, công chức; nghiêm cấm mọi hành vi trù dập người góp ý. Phải bố trí thời gian gặp gỡ, trao đổi khi cán bộ, công chức có yêu cầu.
• Quản lý tài chính, tài sản công: Chịu trách nhiệm sử dụng hiệu quả tài sản, tiết kiệm kinh phí được cấp và thực hiện công khai tài chính. Việc mua sắm tài sản lớn phải qua đấu thầu theo quy định. Các quyết định về phân bổ tài chính, biên chế, cấp kinh phí bổ sung phải thông qua tập thể lãnh đạo cơ quan.
• Phòng chống tham nhũng: Thực hiện các biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn và xử lý nghiêm hành vi tham nhũng. Nếu thiếu trách nhiệm để xảy ra tham nhũng trong cơ quan thì Thủ trưởng phải bị xử lý theo quy định của pháp luật.
• Tổ chức Hội nghị cán bộ, công chức: Phối hợp với Công đoàn cơ quan tổ chức hội nghị thường niên mỗi năm một lần vào cuối năm (hoặc hội nghị bất thường khi có yêu cầu của 2/3 cán bộ, công chức hoặc Ban Chấp hành Công đoàn). Hội nghị có nhiệm vụ kiểm điểm công tác, tiếp thu phê bình, bàn giải pháp cải thiện đời sống, nghe báo cáo của Ban Thanh tra nhân dân và thực hiện khen thưởng.

Trách nhiệm của cán bộ, công chức trong thực thi công vụ

Cán bộ, công chức đóng vai trò chủ thể trong việc thực hiện dân chủ tại cơ quan thông qua các nghĩa vụ sau:

• Thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ của cán bộ, công chức, không làm những việc pháp luật cấm; chịu trách nhiệm trước pháp luật và Thủ trưởng về việc thực hiện nhiệm vụ được giao; giữ gìn nếp sống lành mạnh, trung thực, cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư.
• Phục tùng sự chỉ đạo, hướng dẫn của cấp trên trong thi hành công vụ. Có quyền trình bày ý kiến, đề xuất giải pháp khác với người phụ trách trực tiếp nhưng vẫn phải chấp hành quyết định của cấp trên, đồng thời được quyền bảo lưu ý kiến và báo cáo lên cấp trên trực tiếp.
• Tự phê bình và phê bình nghiêm túc để xây dựng nội bộ cơ quan trong sạch, vững mạnh; tích cực đóng góp ý kiến xây dựng các văn bản, đề án của cơ quan khi được yêu cầu.

Những nội dung phải công khai để cán bộ, công chức được biết

Để bảo đảm quyền dân chủ trực tiếp, Thủ trưởng cơ quan có trách nhiệm công khai các nội dung sau:

• Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước liên quan đến hoạt động của cơ quan.
• Kế hoạch công tác hàng năm, hàng quý của cơ quan.
• Kinh phí hoạt động hàng năm, bao gồm nguồn ngân sách cấp, các nguồn tài chính khác và quyết toán kinh phí hàng năm.
• Công tác nhân sự bao gồm tuyển dụng, khen thưởng, kỷ luật, nâng bậc lương, nâng ngạch và đề bạt cán bộ, công chức.
• Các vụ việc tiêu cực, tham nhũng đã được kết luận; kết quả giải quyết khiếu nại, tố cáo trong nội bộ cơ quan.
• Nội quy, quy chế làm việc của cơ quan.

Các hình thức công khai bao gồm: niêm yết tại cơ quan; thông báo tại hội nghị cán bộ, công chức; gửi văn bản đến toàn thể cán bộ, công chức hoặc người phụ trách các bộ phận; thông báo bằng văn bản cho Đảng ủy và Ban Chấp hành Công đoàn cơ quan.

Những nội dung cán bộ, công chức tham gia ý kiến trước khi Thủ trưởng quyết định

Cán bộ, công chức được tham gia đóng góp ý kiến trực tiếp hoặc thông qua đại diện đối với các vấn đề:

• Chủ trương, giải pháp thực hiện nghị quyết của Đảng, pháp luật của Nhà nước liên quan đến công việc của cơ quan và kế hoạch công tác hàng năm.
• Tổ chức các phong trào thi đua, báo cáo sơ kết, tổng kết của cơ quan.
• Các biện pháp cải tiến tổ chức, lề lối làm việc, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, phòng chống tham nhũng, quan liêu, phiền hà nhân dân.
• Kế hoạch tuyển dụng, đào tạo, bồi dưỡng, đề bạt cán bộ; việc thực hiện các chế độ, chính sách liên quan đến quyền lợi của cán bộ, công chức và nội quy, quy chế cơ quan.

Ý kiến tham gia được thực hiện trực tiếp, qua hội nghị cán bộ, công chức hoặc phát phiếu hỏi ý kiến. Trường hợp Thủ trưởng cơ quan quyết định khác với ý kiến của đa số cán bộ, công chức thì có trách nhiệm thông báo và giải thích rõ lý do.

Cơ chế giám sát, kiểm tra của cán bộ, công chức

Cán bộ, công chức thực hiện quyền giám sát, kiểm tra đối với việc thực hiện chủ trương, chính sách, kế hoạch công tác; sử dụng kinh phí, tài sản công; thực hiện nội quy, quy chế; thực hiện chế độ chính sách và giải quyết khiếu nại, tố cáo nội bộ. Cơ chế giám sát được thực hiện thông qua hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân, qua các buổi sinh hoạt định kỳ của đơn vị và thông qua Hội nghị cán bộ, công chức cơ quan.

Dân chủ trong quan hệ và giải quyết công việc với công dân, cơ quan, tổ chức

Mối quan hệ giữa cơ quan nhà nước với bên ngoài phải bảo đảm tính minh bạch, phục vụ và đúng pháp luật:

• Niêm yết công khai tại công sở: Phải công khai bộ phận giải quyết công việc, thủ tục hành chính, mẫu đơn từ, hồ sơ, phí, lệ phí và thời hạn giải quyết đối với từng loại công việc.
• Thái độ phục vụ của cán bộ, công chức: Cán bộ, công chức phải giải quyết yêu cầu của công dân, tổ chức theo đúng thẩm quyền; không được quan liêu, hách dịch, cửa quyền, gây khó khăn, phiền hà. Nghiêm cấm việc tiếp nhận và giải quyết công việc của công dân, tổ chức tại nhà riêng.
• Thời hạn giải quyết: Phải xử lý công việc nhanh nhất, đúng thời hạn quy định. Trường hợp cần thời gian nghiên cứu phải thông báo kịp thời cho đối tượng liên quan biết. Phải bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật công tác và bí mật đơn thư khiếu nại, tố cáo.
• Tiếp dân và tiếp nhận ý kiến: Bố trí nơi tiếp dân chu đáo, thực hiện tiếp dân định kỳ và tổ chức hòm thư góp ý. Hàng tuần, người phụ trách hành chính phối hợp với Ban Thanh tra nhân dân mở hòm thư, báo cáo Thủ trưởng cơ quan để nghiên cứu, đề ra biện pháp xử lý kịp thời.
• Đối với các dự án phát triển địa phương: Các chương trình, dự án do cơ quan xây dựng có liên quan mật thiết đến sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương phải được thông báo để nhân dân địa phương biết và tham gia đóng góp ý kiến.

Quan hệ công tác giữa cơ quan cấp trên và cơ quan cấp dưới

Mối quan hệ giữa các cấp hành chính được điều chỉnh nhằm bảo đảm tính thống nhất và thông suốt:

• Quan hệ với cấp trên: Thủ trưởng cơ quan cấp dưới phải phục tùng sự chỉ đạo và chấp hành quyết định của cấp trên. Có quyền phản ánh khó khăn, kiến nghị sửa đổi chính sách không phù hợp. Nếu có căn cứ cho rằng quyết định của cấp trên là trái pháp luật thì phải báo cáo ngay với người ra quyết định; nếu vẫn phải chấp hành thì báo cáo lên cấp trên trực tiếp của người ra quyết định và không phải chịu trách nhiệm về hậu quả thi hành.
• Quan hệ với cấp dưới: Thủ trưởng cơ quan cấp trên có trách nhiệm chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra hoạt động của cấp dưới; chịu trách nhiệm liên đới về sai lầm của cấp dưới nếu có nguyên nhân từ sự chỉ đạo của mình. Phải nghiên cứu giải quyết kịp thời các kiến nghị của cấp dưới; định kỳ làm việc với cấp dưới; tham khảo ý kiến cấp dưới khi xây dựng chế độ, chính sách. Việc cấp kinh phí, biên chế cho cấp dưới phải đúng quy định, kịp thời và thông qua tập thể lãnh đạo.

Hiệu lực thi hành và tổ chức thực hiện

Nghị định 71/1998/NĐ-CP có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày ký ban hành. Các quy định trước đây trái với Quy chế này đều bị bãi bỏ. Cơ quan, cán bộ, công chức thực hiện tốt Quy chế sẽ được khen thưởng; người vi phạm sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật. Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ chịu trách nhiệm hướng dẫn và theo dõi việc thực hiện Quy chế này trên phạm vi cả nước.