Luật bầu cử Đại biểu Quốc hội năm 1959 được Quốc hội nước Việt Nam dân chủ cộng hoà khoá thứ nhất, kỳ họp thứ 11 thông qua ngày 31 tháng 12 năm 1959. Đây là văn bản pháp lý đặt nền móng cho việc tổ chức bầu cử cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất theo các nguyên tắc dân chủ, bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân lao động trong giai đoạn xây dựng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà.

Phạm vi và đối tượng áp dụng: Luật quy định toàn diện về nguyên tắc bầu cử, tiêu chuẩn cử tri và người ứng cử, việc lập danh sách cử tri, phân chia đơn vị bầu cử, thành lập các tổ chức phụ trách bầu cử, thủ tục ứng cử, thể thức bỏ phiếu, kiểm phiếu, xác định kết quả bầu cử và các chế tài xử lý vi phạm. Đối tượng áp dụng là mọi công dân nước Việt Nam dân chủ cộng hoà từ đủ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử và từ đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử, bao gồm cả quân nhân trong Quân đội và Công an nhân dân vũ trang, ngoại trừ các trường hợp bị tước quyền theo quy định của pháp luật hoặc người mất trí.

Nguyên tắc bầu cử và quyền bầu cử, ứng cử của công dân

• Bốn nguyên tắc vàng: Việc bầu cử đại biểu Quốc hội được tiến hành theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín.
• Quyền bầu cử và ứng cử: Mọi công dân không phân biệt dân tộc, nòi giống, nam nữ, thành phần xã hội, tôn giáo, tín ngưỡng, tình trạng tài sản, trình độ văn hoá, nghề nghiệp, thời hạn cư trú đều có quyền bầu cử (từ 18 tuổi trở lên) và ứng cử (từ 21 tuổi trở lên). Quân nhân tại ngũ cũng được hưởng đầy đủ các quyền này.
• Trường hợp bị tước quyền: Những người bị Toà án hoặc pháp luật tước quyền bầu cử, ứng cử và những người mất trí không có quyền bầu cử và ứng cử.
• Kinh phí tổ chức: Toàn bộ kinh phí phục vụ công tác tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội do ngân sách Nhà nước chi trả.

Quy định về lập, niêm yết và khiếu nại danh sách cử tri

• Nguyên tắc đăng ký: Cử tri cư trú thường trú hoặc tạm trú tại địa phương nào thì được ghi tên vào danh sách cử tri tại địa phương đó. Mỗi cử tri chỉ được ghi tên tại một nơi cư trú duy nhất.
• Cơ quan lập danh sách: Do Uỷ ban hành chính thị xã, khu phố, xã, thị trấn lập theo từng khu vực bỏ phiếu. Đối với các đơn vị Quân đội và Công an nhân dân vũ trang, danh sách do Ban chỉ huy đơn vị lập cho mỗi khu vực bỏ phiếu.
• Thời hạn niêm yết: Chậm nhất là 30 ngày trước ngày bầu cử, danh sách cử tri phải được niêm yết công khai tại trụ sở Uỷ ban hành chính hoặc những nơi công cộng của khu vực bỏ phiếu để nhân dân kiểm tra.
• Thủ tục khiếu nại: Trong vòng 20 ngày kể từ ngày niêm yết, công dân có quyền khiếu nại sai sót bằng miệng hoặc bằng văn bản. Cơ quan lập danh sách phải giải quyết trong vòng 3 ngày. Nếu không đồng ý với kết quả giải quyết, cử tri có quyền khiếu nại lên Toà án nhân dân cấp huyện, châu, thị xã hoặc thành phố; Toà án phải giải quyết trong vòng 3 ngày và quyết định của Toà án là chung thẩm.
• Trường hợp di chuyển nơi cư trú: Từ khi công bố danh sách đến ngày bầu cử, nếu cử tri chuyển đi nơi khác thì xin giấy chứng nhận của Uỷ ban hành chính nơi đi để được ghi tên và bỏ phiếu tại nơi mới đến.

Đơn vị bầu cử và phân chia khu vực bỏ phiếu

• Định mức phân bổ đại biểu: Số lượng đại biểu Quốc hội được tính theo tỷ lệ dân số của từng đơn vị bầu cử: cứ 50.000 dân được bầu 1 đại biểu, nếu số lẻ còn lại vượt quá 25.000 dân thì được tính thêm 1 đại biểu. Đối với khu công nghiệp tập trung và thành phố trực thuộc trung ương, tỷ lệ này ưu tiên từ 10.000 đến 30.000 dân được bầu 1 đại biểu.
• Đại biểu dân tộc thiểu số: Số lượng đại biểu dành cho các dân tộc thiểu số chiếm khoảng 1/7 tổng số đại biểu Quốc hội, do Uỷ ban thường vụ Quốc hội phân bổ nhằm bảo đảm tỷ lệ đại diện tương xứng.
• Xác định đơn vị bầu cử: Đơn vị bầu cử là tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, khu (không chia tỉnh) và khu công nghiệp tập trung. Những đơn vị có từ 10 đại biểu trở lên có thể chia thành nhiều đơn vị bầu cử nhỏ hơn. Danh sách đơn vị và số đại biểu phải được công bố chậm nhất 2 tháng trước ngày bầu cử.
• Khu vực bỏ phiếu: Mỗi đơn vị bầu cử chia thành nhiều khu vực bỏ phiếu, mỗi khu vực có từ 500 đến 2.500 dân. Vùng miền núi, hải đảo hoặc các cơ sở y tế, điều dưỡng (có từ 50 cử tri trở lên) được phép thành lập khu vực bỏ phiếu riêng. Các đơn vị vũ trang cũng tổ chức khu vực bỏ phiếu riêng.

Hệ thống các tổ chức phụ trách bầu cử

• Hội đồng bầu cử (ở Trung ương): Gồm 25 thành viên đại diện cho các chính đảng, đoàn thể, do Uỷ ban thường vụ Quốc hội thành lập chậm nhất 55 ngày trước ngày bầu cử. Có nhiệm vụ kiểm tra, đôn đốc việc thi hành luật, giải quyết khiếu nại, tổng hợp kết quả toàn quốc, cấp giấy chứng nhận trúng cử và trình hồ sơ lên Quốc hội.
• Ban bầu cử (ở đơn vị bầu cử): Gồm từ 9 đến 15 thành viên, do Uỷ ban hành chính cấp tỉnh/thành phố thành lập chậm nhất 45 ngày trước ngày bầu cử. Nhiệm vụ chính là kiểm tra Tổ bầu cử, phân phối phiếu bầu, tiếp nhận hồ sơ ứng cử, lập và công bố danh sách người ứng cử, kiểm tra phòng bỏ phiếu và lập biên bản kết quả bầu cử của đơn vị.
• Tổ bầu cử (ở khu vực bỏ phiếu): Gồm từ 5 đến 11 thành viên (đối với quân đội là từ 5 đến 9 người), do Uỷ ban hành chính cấp cơ sở thành lập chậm nhất 20 ngày trước ngày bầu cử. Nhiệm vụ là quản lý phòng bỏ phiếu, phát phiếu bầu, bảo đảm trật tự, kiểm phiếu và lập biên bản kiểm phiếu.
• Nguyên tắc hoạt động: Các tổ chức phụ trách bầu cử không được vận động bầu cử cho bất kỳ người ứng cử nào và tự giải thể sau khi cuộc bầu cử kết thúc.

Quy trình giới thiệu người ứng cử và vận động bầu cử

• Quyền ứng cử: Các chính đảng, đoàn thể nhân dân có thể riêng biệt hoặc liên hiệp giới thiệu người ứng cử. Cá nhân có quyền tự ứng cử. Mỗi người chỉ được đăng ký ứng cử tại một đơn vị bầu cử duy nhất và không được tham gia vào Ban bầu cử hoặc Tổ bầu cử tại đơn vị mình ứng cử.
• Hồ sơ ứng cử: Phải nộp chậm nhất 30 ngày trước ngày bầu cử tại Ban bầu cử, gồm giấy giới thiệu (hoặc đơn tự ứng cử), sơ yếu lý lịch và giấy chứng nhận đủ điều kiện ứng cử.
• Công bố danh sách: Ban bầu cử lập và công bố danh sách người ứng cử chậm nhất 20 ngày trước ngày bầu cử. Mọi khiếu nại về danh sách được giải quyết trong vòng 3 ngày bởi Ban bầu cử, nếu tiếp tục khiếu nại thì Hội đồng bầu cử sẽ ra quyết định cuối cùng trong vòng 3 ngày.
• Quyền vận động bầu cử: Các chính đảng, đoàn thể và mọi công dân có quyền tự do cổ động thông qua mít tinh, hội nghị, báo chí và các hình thức hợp pháp khác. Người ứng cử cũng có quyền tự do cổ động cho bản thân trong khuôn khổ pháp luật.

Thể thức bỏ phiếu và bảo đảm trật tự phòng bỏ phiếu

• Thời gian bỏ phiếu: Tiến hành thống nhất trong một ngày chủ nhật hoặc ngày nghỉ trên cả nước (do Uỷ ban thường vụ Quốc hội công bố trước ít nhất 2 tháng). Giờ bỏ phiếu từ 7 giờ sáng đến 7 giờ tối (có thể mở sớm hoặc đóng muộn tùy địa phương nhưng không quá 10 giờ đêm).
• Nguyên tắc bỏ phiếu: Cử tri phải tự mình đi bầu, không được bầu hộ, bầu thay hoặc gửi thư. Mỗi cử tri chỉ được bỏ một phiếu bầu.
• Hỗ trợ cử tri đặc biệt: Người không biết chữ hoặc tàn tật có thể nhờ người viết hộ hoặc bỏ phiếu hộ vào hòm. Người ốm đau, già yếu được Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ đến tận nhà để bỏ phiếu.
• Bảo mật và trật tự: Tuyệt đối giữ bí mật khi viết phiếu (không ai được đến gần, kể cả nhân viên Tổ bầu cử). Phiếu viết hỏng được đổi phiếu khác. Nghiêm cấm mọi hành vi tuyên truyền, cổ động cho người ứng cử tại phòng bỏ phiếu.
• Trường hợp gián đoạn hoặc hoãn: Nếu có sự cố bất ngờ làm gián đoạn, Tổ bầu cử phải niêm phong hòm phiếu, báo cáo Ban bầu cử để có biện pháp tiếp tục. Việc hoãn ngày bỏ phiếu phải báo cáo Ban bầu cử để trình Hội đồng bầu cử quyết định.

Quy trình kiểm phiếu, xác định kết quả và bầu cử lại, bầu cử thêm

• Kiểm phiếu tại chỗ: Việc kiểm phiếu phải được thực hiện công khai tại phòng bỏ phiếu ngay sau khi kết thúc bỏ phiếu, dưới sự chứng kiến của hai cử tri không ứng cử. Người ứng cử, người đại diện hợp pháp và phóng viên được phép chứng kiến.
• Phiếu không hợp lệ: Là phiếu không theo mẫu quy định, không có dấu của Tổ bầu cử, hoặc ghi tên người ứng cử vượt quá số lượng đại biểu được bầu.
• Biên bản kiểm phiếu: Tổ bầu cử lập biên bản kiểm phiếu thành hai bản (gửi Ban bầu cử và Uỷ ban hành chính cấp xã). Ban bầu cử tổng hợp biên bản của toàn đơn vị gửi lên Hội đồng bầu cử và Uỷ ban hành chính cấp tỉnh.
• Tiêu chuẩn trúng cử: Người ứng cử phải đạt trên một nửa (quá bán) số phiếu bầu hợp lệ và được nhiều phiếu hơn theo thứ tự từ cao xuống thấp cho đến khi đủ số lượng đại biểu quy định. Nếu bằng phiếu nhau thì người lớn tuổi hơn trúng cử.
• Bầu cử thêm: Nếu số người trúng cử chưa đủ số lượng quy định trong lần bầu đầu tiên, Ban bầu cử tổ chức bầu cử thêm chậm nhất không quá 15 ngày (chỉ chọn trong số người đã ứng cử nhưng chưa trúng cử).
• Bầu cử lại: Nếu số cử tri đi bầu tại đơn vị bầu cử chưa đạt quá nửa (dưới 50%) tổng số cử tri trong danh sách, Ban bầu cử phải báo cáo Hội đồng bầu cử để tổ chức bầu cử lại chậm nhất không quá 15 ngày.
• Điều kiện nới lỏng khi bầu lại/bầu thêm: Trong cuộc bầu lại hoặc bầu thêm, vẫn sử dụng danh sách cử tri cũ nhưng không áp dụng điều kiện phải đạt quá nửa số phiếu hợp lệ để trúng cử và không yêu cầu phải có quá nửa số cử tri đi bầu để cuộc bầu cử có hiệu lực.
• Tổng kết toàn quốc: Hội đồng bầu cử lập biên bản tổng kết cuộc bầu cử trong cả nước gửi đến Uỷ ban thường vụ Quốc hội và Hội đồng Chính phủ.
• Bầu cử bổ sung: Trong nhiệm kỳ, nếu khuyết đại biểu Quốc hội, Uỷ ban thường vụ Quốc hội có quyền quyết định ngày bầu cử bổ sung cho đơn vị bầu cử đó.

Chế tài xử lý vi phạm pháp luật bầu cử

• Hành vi cản trở quyền bầu cử: Người nào dùng thủ đoạn lừa gạt, mua chuộc hoặc cưỡng ép làm trở ngại đến quyền tự do bầu cử và ứng cử của công dân có thể bị phạt tù đến hai năm.
• Hành vi gian lận của người có chức vụ: Nhân viên các tổ chức phụ trách bầu cử hoặc nhân viên chính quyền phạm tội giả mạo giấy tờ, gian lận phiếu hoặc làm sai lệch kết quả bầu cử có thể bị phạt tù đến ba năm.
• Bảo vệ người tố cáo: Mọi công dân có quyền tố cáo các hành vi vi phạm pháp luật bầu cử. Người nào cản trở hoặc trả thù người tố cáo có thể bị phạt tù đến ba năm.

Hiệu lực thi hành

Luật bầu cử Đại biểu Quốc hội năm 1959 chính thức bãi bỏ Sắc lệnh số 51-SL ngày 17 tháng 10 năm 1945 cùng toàn bộ các quy định về bầu cử đại biểu Quốc hội được ban hành trước đó. Chính phủ chịu trách nhiệm quy định chi tiết thi hành Luật này.