Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8710-21:2019 về Bệnh thủy sản - Quy trình chẩn đoán - Phần 21: Bệnh do vi khuẩn Streptococcus Agalactiae ở cá được ban hành vào năm 2019, đưa ra hướng dẫn kỹ thuật thống nhất trên phạm vi cả nước về quy trình phát hiện và chẩn đoán chính xác tác nhân gây bệnh Streptococcus agalactiae ở các loài cá nuôi.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của tiêu chuẩn

Tiêu chuẩn này quy định quy trình chẩn đoán bệnh do vi khuẩn Streptococcus agalactiae gây ra ở cá, đặc biệt phổ biến trên các loài cá nuôi nước ngọt và nước lợ như cá rô phi, cá điêu hồng. Đối tượng áp dụng bao gồm các phòng thử nghiệm bệnh thủy sản, cơ quan quản lý chuyên ngành thú y, thủy sản, cùng các tổ chức và cá nhân thực hiện hoạt động giám sát, chẩn đoán dịch bệnh trên cá.

Nội dung cốt lõi của Quy trình chẩn đoán theo TCVN 8710-21:2019

1. Thiết bị, dụng cụ, thuốc thử và vật liệu

• Thiết bị cơ bản: Máy nhân gen PCR, máy điện di, hệ thống đọc gel, tủ ấm, tủ an toàn sinh học cấp II, máy ly tâm, kính hiển vi quang học.
• Môi trường nuôi cấy và hóa chất: Môi trường thạch máu (Blood Agar), môi trường thạch dinh dưỡng (BHI), các bộ kít tách chiết DNA, các hóa chất cho phản ứng PCR và các thuốc nhuộm Gram, thuốc thử sinh hóa (catalase, oxidase).

2. Chẩn đoán lâm sàng (Triệu chứng và bệnh tích)

• Triệu chứng lâm sàng: Cá bệnh thường có biểu hiện bơi lờ đờ trên mặt nước, bơi xoay vòng không định hướng hoặc mất thăng bằng. Cơ thể cá biến đổi màu sắc, thường sẫm màu hơn bình thường. Xuất hiện tình trạng lồi mắt, đục thủy tinh thể, xuất huyết ở mắt, gốc vây, xung quanh hậu môn và các vùng da mỏng.
• Bệnh tích đại thể: Khi mổ khám, quan sát thấy xoang bụng chứa nhiều dịch lẫn máu. Gan sưng to, xuất huyết hoặc có màu sắc không đều (nhợt nhạt). Tỳ tạng và thận sưng to, sẫm màu và dễ vỡ. Ống tiêu hóa thường không có thức ăn, xuất huyết hoặc chứa đầy dịch lỏng. Não cá có dấu hiệu xuất huyết hoặc sung huyết mạnh.

3. Chẩn đoán trong phòng thí nghiệm

• Phương pháp phân lập và nuôi cấy vi khuẩn: Tiến hành lấy mẫu từ các cơ quan nội tạng như não, gan, thận hoặc tỳ tạng của cá nghi mắc bệnh. Cấy mẫu lên môi trường thạch máu hoặc thạch dinh dưỡng, ủ ở nhiệt độ thích hợp (từ 28 độ C đến 30 độ C) trong vòng 24 giờ đến 48 giờ. Vi khuẩn Streptococcus agalactiae hình thành các khuẩn lạc nhỏ, tròn, màu trắng xám, có khả năng gây tan máu hoàn toàn (beta-hemolysis) hoặc không tan máu tùy thuộc vào chủng vi khuẩn.
• Đặc điểm sinh hóa và nhuộm Gram: Vi khuẩn Streptococcus agalactiae là vi khuẩn Gram dương, có hình cầu hoặc hình bầu dục xếp thành chuỗi ngắn hoặc đứng riêng lẻ. Kết quả thử nghiệm sinh hóa cho thấy vi khuẩn này âm tính với catalase và oxidase.
• Phương pháp PCR (Polymerase Chain Reaction): Đây là phương pháp có độ nhạy và độ đặc hiệu cao để xác định sự hiện diện của vi khuẩn. Tiến hành tách chiết DNA từ mẫu bệnh phẩm hoặc từ khuẩn lạc nghi ngờ. Sử dụng cặp mồi đặc hiệu hướng đến trình diện gen mục tiêu của Streptococcus agalactiae để thực hiện phản ứng khuếch đại gen. Sản phẩm PCR sau đó được kiểm tra bằng phương pháp điện di trên gel agarose để xác định sự xuất hiện của vạch DNA có kích thước tương ứng với mẫu chuẩn.

4. Kết luận chẩn đoán

Cá được kết luận là mắc bệnh do vi khuẩn Streptococcus agalactiae khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về triệu chứng lâm sàng, bệnh tích đại thể đặc trưng, kết hợp với kết quả phân lập vi khuẩn dương tính hoặc kết quả xét nghiệm PCR xác định sự hiện diện của tác nhân gây bệnh này.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8710-21:2019 có hiệu lực kể từ ngày ban hành và thay thế hoặc bổ sung cho các quy trình chẩn đoán bệnh thủy sản trước đó đối với đối tượng vi khuẩn Streptococcus agalactiae ở cá, tạo cơ sở pháp lý và kỹ thuật đồng bộ cho công tác phòng chống dịch bệnh thủy sản tại Việt Nam.