Pháp lệnh tổ chức Viện kiểm sát quân sự năm 2002 được Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành nhằm quy định chi tiết về tổ chức, hoạt động, chức năng và nhiệm vụ của hệ thống Viện kiểm sát quân sự trong Quân đội nhân dân Việt Nam, bảo đảm thực hiện thống nhất quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp trong quân đội.

Phạm vi và đối tượng áp dụng: Pháp lệnh này áp dụng đối với hệ thống Viện kiểm sát quân sự các cấp (bao gồm Viện kiểm sát quân sự trung ương, Viện kiểm sát quân sự quân khu và tương đương, Viện kiểm sát quân sự khu vực); sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan, binh sĩ, công chức, công nhân quốc phòng làm việc tại Viện kiểm sát quân sự; các cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan thi hành án, đơn vị vũ trang nhân dân và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động tư pháp trong Quân đội.

- Chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn chung của Viện kiểm sát quân sự

• Chức năng cốt lõi: Thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp trong Quân đội nhân dân Việt Nam.
• Nhiệm vụ trọng tâm: Góp phần bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân; bảo vệ an ninh quốc phòng, kỷ luật và sức mạnh chiến đấu của Quân đội; bảo vệ tài sản của Nhà nước, tập thể, tính mạng, sức khỏe, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm của quân nhân, công chức, công nhân quốc phòng và công dân khác.
• Các mảng công tác cụ thể:
  • Thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc điều tra các vụ án hình sự của các cơ quan điều tra trong Quân đội.
  • Trực tiếp điều tra một số loại tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ thuộc các cơ quan tư pháp trong Quân đội.
  • Thực hành quyền công tố và kiểm sát việc xét xử các vụ án hình sự của Tòa án quân sự.
  • Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án quân sự.
  • Kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam, quản lý và giáo dục người chấp hành án phạt tù do các cơ quan tư pháp trong Quân đội đảm nhiệm.
• Quyền hạn ban hành văn bản: Viện kiểm sát quân sự có quyền ra quyết định, kháng nghị, kiến nghị, yêu cầu và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về các văn bản đó. Các cơ quan, đơn vị, tổ chức và cá nhân liên quan có trách nhiệm thực hiện nghiêm chỉnh.

- Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát quân sự

• Nguyên tắc tập trung thống nhất: Viện kiểm sát quân sự do Viện trưởng lãnh đạo. Viện trưởng cấp dưới chịu sự lãnh đạo của Viện trưởng cấp trên; toàn bộ hệ thống Viện kiểm sát quân sự các cấp chịu sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
• Cơ chế Ủy ban kiểm sát: Thành lập Ủy ban kiểm sát tại Viện kiểm sát quân sự trung ương, Viện kiểm sát quân sự quân khu và tương đương để thảo luận và quyết định theo đa số những vấn đề quan trọng như phương hướng công tác, báo cáo tổng kết, các vụ án hình sự lớn.
• Công tác phối hợp và giám sát: Phối hợp với Tòa án quân sự, Cơ quan điều tra, Thanh tra quốc phòng và các đơn vị vũ trang để phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm. Chịu sự giám sát của nhân dân; có trách nhiệm báo cáo tình hình tội phạm và hoạt động kiểm sát trước Hội nghị đại biểu quân nhân và trả lời chất vấn của đại biểu Hội đồng nhân dân địa phương.

- Thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra các vụ án hình sự

• Mục tiêu: Bảo đảm mọi hành vi phạm tội đều phải được khởi tố, điều tra và xử lý kịp thời, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội; bảo đảm không ai bị bắt, giam, giữ hoặc hạn chế quyền công dân trái pháp luật.
• Nhiệm vụ và quyền hạn công tố trong giai đoạn điều tra: Khởi tố vụ án, khởi tố bị can; yêu cầu Cơ quan điều tra khởi tố hoặc thay đổi quyết định khởi tố; đề ra yêu cầu điều tra; trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra; quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn (bắt, tạm giữ, tạm giam); phê chuẩn hoặc không phê chuẩn các quyết định của Cơ quan điều tra; quyết định truy tố, đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án.
• Nhiệm vụ và quyền hạn kiểm sát điều tra: Kiểm sát việc khởi tố, lập hồ sơ vụ án; kiểm sát việc tuân theo pháp luật của người tham gia tố tụng; giải quyết tranh chấp thẩm quyền điều tra; yêu cầu khắc phục vi phạm pháp luật trong hoạt động điều tra và kiến nghị các biện pháp phòng ngừa tội phạm.

- Thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử các vụ án hình sự

• Mục tiêu: Bảo đảm việc truy tố đúng người, đúng tội, đúng pháp luật; bảo đảm việc xét xử của Tòa án quân sự diễn ra nghiêm minh, kịp thời và đúng quy định.
• Quyền hạn công tố tại phiên tòa: Đọc cáo trạng, quyết định của Viện kiểm sát; thực hiện luận tội, phát biểu quan điểm giải quyết vụ án; tranh luận với người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác tại các phiên tòa sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.
• Quyền hạn kiểm sát xét xử: Kiểm sát hoạt động xét xử của Tòa án và việc tuân thủ pháp luật của những người tham gia tố tụng; kiểm sát các bản án, quyết định của Tòa án quân sự; yêu cầu Tòa án chuyển hồ sơ vụ án để xem xét kháng nghị.
• Quyền kháng nghị và kiến nghị: Kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm đối với các bản án, quyết định có vi phạm pháp luật; kiến nghị Tòa án khắc phục vi phạm và kiến nghị các cơ quan liên quan áp dụng biện pháp phòng ngừa tội phạm.

- Kiểm sát việc thi hành án

• Đối tượng kiểm sát: Hoạt động thi hành bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự, Cơ quan thi hành án, Chấp hành viên và các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan.
• Quyền hạn cụ thể:
  • Yêu cầu ra quyết định thi hành án đúng pháp luật; yêu cầu tự kiểm tra và thông báo kết quả thi hành án; yêu cầu cung cấp hồ sơ, tài liệu liên quan.
  • Trực tiếp kiểm sát hoạt động thi hành án và việc giải quyết khiếu nại, tố cáo về thi hành án.
  • Tham gia việc xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt, xóa án tích; đề nghị miễn chấp hành hình phạt.
  • Kháng nghị, yêu cầu đình chỉ, sửa đổi hoặc bãi bỏ các quyết định vi phạm pháp luật trong thi hành án.
• Thời hạn thực hiện: Các cơ quan liên quan phải thực hiện yêu cầu kiểm sát trong thời hạn 30 ngày và trả lời kháng nghị trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận được văn bản.

- Kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam, quản lý và giáo dục người chấp hành án phạt tù

• Mục tiêu: Bảo đảm chế độ tạm giữ, tạm giam và chấp hành án phạt tù được thực hiện đúng pháp luật; bảo đảm tính mạng, tài sản, danh dự, nhân phẩm và các quyền lợi hợp pháp khác của người bị giam, giữ được tôn trọng.
• Quyền hạn của Viện kiểm sát: Trực tiếp kiểm sát thường kỳ và bất thường tại nhà tạm giữ, trại tạm giam, trại giam; kiểm tra hồ sơ, tài liệu; gặp và hỏi trực tiếp người bị giam, giữ; tiếp nhận và giải quyết khiếu nại, tố cáo; kháng nghị yêu cầu đình chỉ, sửa đổi hoặc bãi bỏ quyết định vi phạm pháp luật.
• Trách nhiệm xử lý vi phạm: Phát hiện và xử lý kịp thời các trường hợp oan sai; quyết định trả tự do ngay cho người bị tạm giữ, tạm giam, chấp hành án phạt tù không có căn cứ pháp luật (quyết định này phải được chấp hành ngay). Nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm thì tiến hành khởi tố hoặc yêu cầu khởi tố hình sự.

- Cơ cấu tổ chức bộ máy của Viện kiểm sát quân sự

• Hệ thống tổ chức: Gồm Viện kiểm sát quân sự trung ương, các Viện kiểm sát quân sự quân khu và tương đương, các Viện kiểm sát quân sự khu vực. Việc thành lập hoặc giải thể các Viện kiểm sát quân sự do Ủy ban thường vụ Quốc hội quyết định trên cơ sở thống nhất giữa Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.
• Viện kiểm sát quân sự trung ương: Thuộc cơ cấu Viện kiểm sát nhân dân tối cao, thực hiện chức năng của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong Quân đội. Cơ cấu gồm Ủy ban kiểm sát, các phòng và Văn phòng.
• Viện kiểm sát quân sự quân khu và tương đương: Gồm Ủy ban kiểm sát, các ban và bộ máy giúp việc.
• Viện kiểm sát quân sự khu vực: Gồm các bộ phận công tác và bộ máy giúp việc.

- Quy định về Kiểm sát viên và Điều tra viên

• Tiêu chuẩn và bổ nhiệm: Là sĩ quan Quân đội tại ngũ có đủ tiêu chuẩn theo quy định của pháp luật về Kiểm sát viên và tổ chức điều tra hình sự. Nhiệm kỳ của Kiểm sát viên và Điều tra viên Viện kiểm sát quân sự trung ương là 5 năm.
• Nguyên tắc thực hiện nhiệm vụ: Phải tuân thủ pháp luật, chịu sự chỉ đạo trực tiếp của Viện trưởng cấp mình và sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
• Trách nhiệm pháp lý: Chịu trách nhiệm trước pháp luật về các quyết định của mình; nếu gây thiệt hại trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thì Viện kiểm sát quân sự nơi công tác phải bồi thường, sau đó người gây thiệt hại có trách nhiệm bồi hoàn theo quy định.
• Chế độ chính sách: Được hưởng các quyền lợi, nghĩa vụ theo chế độ sĩ quan Quân đội, đồng thời được hưởng phụ cấp ngành kiểm sát, được cấp Giấy chứng minh và hưởng các chế độ ưu tiên khi thực hiện nhiệm vụ.

- Bảo đảm hoạt động của Viện kiểm sát quân sự

• Kinh phí hoạt động: Do Bộ Quốc phòng phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao lập dự toán, đề nghị Chính phủ trình Quốc hội quyết định và được quản lý theo quy định của pháp luật về ngân sách nhà nước.
• Đầu tư cơ sở vật chất: Nhà nước ưu tiên đầu tư phát triển công nghệ thông tin và các phương tiện nghiệp vụ hiện đại để bảo đảm thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ.

Hiệu lực thi hành: Pháp lệnh tổ chức Viện kiểm sát quân sự năm 2002 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15 tháng 11 năm 2002, thay thế cho Pháp lệnh tổ chức Viện kiểm sát quân sự ngày 26 tháng 4 năm 1993. Các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ.