Pháp lệnh Tổ chức Toà án quân sự năm 1993 được ban hành bởi Ủy ban thường vụ Quốc hội và được ký thực hiện bởi Chủ tịch nước Lê Đức Anh, nhằm thiết lập hệ thống tổ chức, thẩm quyền và nguyên tắc hoạt động của các Toà án quân sự trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Đây là văn bản pháp lý quan trọng góp phần bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, kỷ luật quân đội, an ninh quốc phòng, cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của quân nhân, công nhân viên chức quốc phòng và công dân.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của Toà án quân sự

Toà án quân sự là các cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam được tổ chức trong quân đội. Thẩm quyền xét xử của Toà án quân sự được áp dụng đối với các vụ án hình sự mà bị cáo thuộc các nhóm đối tượng sau:

• Quân nhân tại ngũ, công nhân, nhân viên quốc phòng; quân nhân dự bị trong thời gian tập trung huấn luyện hoặc kiểm tra tình trạng sẵn sàng chiến đấu.
• Dân quân tự vệ phối thuộc chiến đấu với quân đội và những người được trưng tập làm nhiệm vụ quân sự do các đơn vị quân đội trực tiếp quản lý.
• Những người không thuộc các đối tượng trên nhưng phạm tội có liên quan đến bí mật quân sự hoặc gây thiệt hại cho quân đội.
• Đối với người đã xuất ngũ mà phát hiện tội phạm thực hiện trong thời gian phục vụ quân đội, hoặc người đang phục vụ quân đội mà phát hiện tội phạm thực hiện trước khi vào quân đội: Toà án quân sự chỉ xét xử nếu tội phạm liên quan đến bí mật quân sự hoặc gây thiệt hại cho quân đội; các tội phạm khác sẽ do Toà án nhân dân xét xử.
• Trong trường hợp vụ án vừa có bị cáo hoặc tội phạm thuộc thẩm quyền của Toà án quân sự, vừa có đối tượng thuộc thẩm quyền của Toà án nhân dân: Toà án quân sự sẽ xét xử toàn bộ vụ án. Nếu có thể tách riêng thì Toà án quân sự chỉ xét xử các bị cáo thuộc thẩm quyền của mình, phần còn lại chuyển giao cho Toà án nhân dân.

Các nguyên tắc hoạt động cốt lõi trong xét xử

• Độc lập xét xử: Khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm quân nhân hoàn toàn độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.
• Bình đẳng trong xét xử: Hội thẩm quân nhân tham gia xét xử theo quy định của pháp luật tố tụng và có quyền hạn ngang với Thẩm phán.
• Xét xử tập thể: Toà án quân sự xét xử tập thể và quyết định theo đa số.
• Xét xử công khai: Các phiên toà được xét xử công khai, trừ trường hợp đặc biệt cần xét xử kín để bảo vệ bí mật Nhà nước, bí mật quân sự hoặc thuần phong mỹ tục của dân tộc.
• Bảo đảm quyền bào chữa và ngôn ngữ: Toà án bảo đảm quyền bào chữa của bị cáo, quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự và quyền dùng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình trước Toà án.
• Hiệu lực thi hành bản án: Bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án quân sự phải được các cơ quan, đơn vị vũ trang, tổ chức và mọi công dân tôn trọng, nghiêm chỉnh chấp hành.
• Phòng ngừa tội phạm: Toà án quân sự có quyền ra kiến nghị yêu cầu các đơn vị, tổ chức áp dụng biện pháp khắc phục nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm. Thủ trưởng đơn vị nhận được kiến nghị phải nghiên cứu và thông báo kết quả thực hiện cho Toà án trong vòng 30 ngày.

Cơ cấu tổ chức và thẩm quyền của các cấp Toà án quân sự

Hệ thống Toà án quân sự được phân chia thành ba cấp cụ thể:

1. Toà án quân sự trung ương

• Vị trí và cơ cấu: Thuộc cơ cấu tổ chức của Toà án nhân dân tối cao. Gồm có Chánh án (đồng thời là Phó Chánh án Toà án nhân dân tối cao), các Phó Chánh án, Thẩm phán (là Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao), Hội thẩm quân nhân và Thư ký Toà án.
• Uỷ ban Thẩm phán Toà án quân sự trung ương: Gồm Chánh án, các Phó Chánh án và một số Thẩm phán do Chánh án Toà án nhân dân tối cao cử. Cơ quan này có nhiệm vụ hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật, tổng kết kinh nghiệm xét xử và thông qua báo cáo công tác xét xử.
• Thẩm quyền: Sơ thẩm đồng thời chung thẩm các vụ án đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp, hoặc bị cáo là người có quân hàm cấp tướng, người giữ chức vụ Chỉ huy trưởng sư đoàn, Cục trưởng trở lên; phúc thẩm các vụ án bị kháng cáo, kháng nghị từ cấp dưới trực tiếp; giám đốc thẩm, tái thẩm các vụ án đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị.

2. Toà án quân sự quân khu và tương đương

• Cơ cấu: Gồm Chánh án, các Phó Chánh án, Thẩm phán, Hội thẩm quân nhân và Thư ký Toà án. Có Uỷ ban Thẩm phán riêng để thực hiện công tác giám đốc thẩm, tái thẩm, tổng kết kinh nghiệm và bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật.
• Thẩm quyền: Sơ thẩm các vụ án không thuộc thẩm quyền của Toà án quân sự khu vực hoặc lấy lên từ cấp dưới; phúc thẩm các vụ án bị kháng cáo, kháng nghị từ Toà án quân sự khu vực; giám đốc thẩm, tái thẩm các bản án đã có hiệu lực pháp luật của cấp dưới bị kháng nghị.

3. Toà án quân sự khu vực

• Cơ cấu: Gồm Chánh án, các Phó Chánh án, Thẩm phán, Hội thẩm quân nhân và Thư ký Toà án.
• Thẩm quyền: Sơ thẩm các vụ án hình sự về các tội phạm theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự mà bị cáo khi phạm tội hoặc bị khởi tố có quân hàm từ Thiếu tá trở xuống, hoặc giữ chức vụ từ Phó chỉ huy trưởng trung đoàn và tương đương trở xuống.

Tiêu chuẩn, bổ nhiệm và nhiệm kỳ của Thẩm phán, Hội thẩm quân nhân

• Tiêu chuẩn Thẩm phán: Phải là sĩ quan quân đội nhân dân tại ngũ, có kiến thức pháp lý và tinh thần kiên quyết bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa.
• Tiêu chuẩn Hội thẩm quân nhân: Là quân nhân tại ngũ, công nhân, nhân viên quốc phòng có kiến thức pháp lý và tinh thần bảo vệ pháp chế.
• Bổ nhiệm Thẩm phán: Chánh án, Phó Chánh án và Thẩm phán Toà án quân sự các cấp do Chủ tịch nước bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức với nhiệm kỳ là 05 năm.
• Cử Hội thẩm quân nhân: Nhiệm kỳ của Hội thẩm quân nhân là 05 năm. Hội thẩm quân nhân cấp trung ương do Uỷ ban thường vụ Quốc hội cử; cấp quân khu do Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị cử; cấp khu vực do Chủ nhiệm chính trị quân khu hoặc tương đương cử.
• Số lượng và biên chế: Số lượng Thẩm phán, Hội thẩm quân nhân và biên chế của Toà án quân sự trung ương do Uỷ ban thường vụ Quốc hội quyết định. Đối với các cấp dưới, tổng biên chế do Chính phủ quyết định.

Công tác quản lý, bảo đảm hoạt động và thi hành pháp lệnh

• Quản lý tổ chức: Bộ trưởng Bộ Tư pháp phối hợp chặt chẽ với Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và Chánh án Toà án nhân dân tối cao quản lý các Toà án quân sự quân khu và khu vực về mặt tổ chức.
• Thuyên chuyển Thẩm phán: Trong trường hợp cần thiết, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng sau khi thống nhất với Bộ trưởng Bộ Tư pháp quyết định thuyên chuyển Thẩm phán giữa các Toà án quân sự cùng cấp.
• Kinh phí hoạt động: Do Bộ trưởng Bộ Quốc phòng phối hợp với Bộ Tư pháp và Toà án nhân dân tối cao lập dự toán đề nghị Chính phủ trình Quốc hội quyết định.
• Bảo vệ an ninh: Lực lượng cảnh vệ trong Quân đội nhân dân có nhiệm vụ canh giữ, áp giải bị cáo, bảo vệ phiên toà và nơi làm việc của Toà án quân sự.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh Tổ chức Toà án quân sự năm 1993 có hiệu lực thay thế hoàn toàn các Pháp lệnh về tổ chức Toà án quân sự đã ban hành trước đây. Mọi quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ. Chính phủ và Toà án nhân dân tối cao chịu trách nhiệm hướng dẫn thi hành chi tiết Pháp lệnh này.