Pháp lệnh Thuế Nhà, Đất năm 1991 do Hội đồng Nhà nước ban hành và có hiệu lực thi hành từ ngày 15 tháng 7 năm 1991, nhằm quy định các chính sách thuế đối với nhà ở, đất ở và đất xây dựng công trình trên phạm vi cả nước.

Phạm vi áp dụng và đối tượng nộp thuế

Pháp lệnh quy định rõ ràng về đối tượng chịu thuế và nghĩa vụ của các chủ thể liên quan:

• Đối tượng chịu thuế: Thuế nhà đất được thu đối với nhà, đất ở và đất xây dựng công trình.
• Người nộp thuế: Tổ chức, cá nhân có quyền sở hữu nhà, quyền sử dụng đất ở, đất xây dựng công trình (gọi chung là chủ nhà đất) đều có nghĩa vụ nộp thuế. Trường hợp có tranh chấp hoặc chưa xác định rõ quyền sở hữu/sử dụng thì tổ chức, cá nhân đang trực tiếp sử dụng nhà đất phải nộp thuế.
• Trường hợp thuê nhà đất: Đối với các tổ chức, cá nhân (kể cả xí nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài) thuê nhà, đất thì chỉ trả tiền thuê; nghĩa vụ nộp thuế nhà đất thuộc về bên cho thuê.
• Cơ quan ngoại giao và tổ chức quốc tế: Thực hiện nộp thuế theo quy định của Pháp lệnh này, trừ trường hợp điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc tham gia có quy định khác.

Các trường hợp không thuộc diện thu thuế

Pháp lệnh quy định cụ thể các đối tượng được miễn trừ hoàn toàn nghĩa vụ thuế nhà đất bao gồm:

• Nhà ở thuộc vùng nông thôn (ngoại trừ nhà ở có hoạt động kinh doanh, dịch vụ ven quốc lộ, tỉnh lộ thuộc vùng đồng bằng và trung du).
• Đất sử dụng làm đường sá, cầu cống, công viên, sân vận động, đê điều, công trình thủy lợi, nghĩa trang.
• Nhà, đất dùng làm trụ sở của cơ quan hành chính, sự nghiệp, tổ chức xã hội, công trình văn hóa, doanh trại của các đơn vị lực lượng vũ trang nhân dân.
• Nhà, đất chuyên dùng vào mục đích thờ cúng của các tôn giáo.
• Nhà, đất sử dụng vì lợi ích công cộng mà chủ nhà đất không thu tiền thuê.

Căn cứ tính thuế và thuế suất

Thuế nhà đất được xác định dựa trên các yếu tố kỹ thuật và giá trị thực tế:

• Căn cứ tính thuế: Dựa trên diện tích nhà, diện tích đất, giá tính thuế trên mỗi mét vuông đối với từng hạng nhà, hạng đất và thuế suất tương ứng.
• Giá tính thuế: Giá tính thuế nhà được xác định theo giá thị trường của từng hạng nhà. Giá tính thuế đất được xác định dựa trên khả năng sinh lợi và giá trị sử dụng của đất trong từng khu vực cụ thể. Hội đồng Bộ trưởng quy định việc phân hạng nhà, hạng đất và khung giá tiêu chuẩn.
• Thuế suất: Đối với nhà là 0,3% giá tính thuế/năm; đối với đất là 0,5% giá trị tính thuế/năm.
• Thuế đất ở vùng nông thôn: Được tính dựa trên mức thuế nông nghiệp cùng hạng trong vùng với các hệ số khác nhau: vùng đồi trọc, đá sỏi bằng 1 lần; vùng trung du, đồi núi bằng 1,5 lần; vùng đồng bằng bằng 2 lần; riêng vùng đồng bằng sông Hồng, đồng bằng sông Cửu Long và ven quốc lộ, tỉnh lộ bằng 3 lần. Đất ở sử dụng vào sản xuất nông nghiệp thì tính bằng mức thuế nông nghiệp cùng hạng.

Thủ tục kê khai và nộp thuế

Quy trình quản lý thuế được thực hiện chặt chẽ thông qua các quy định:

• Địa điểm nộp thuế: Nộp tại cơ quan thuế địa phương nơi có nhà đất chịu thuế.
• Thời hạn nộp thuế: Thuế được tính theo năm và nộp làm 2 kỳ, mỗi kỳ nộp 50%. Kỳ thứ nhất nộp chậm nhất vào ngày 30 tháng 4; kỳ thứ hai nộp chậm nhất vào ngày 31 tháng 10 hàng năm.
• Trách nhiệm của chủ nhà đất: Hàng năm phải kê khai tình hình nhà đất với cơ quan thuế. Khi có thay đổi về quyền sở hữu, quyền sử dụng, cấu trúc hoặc diện tích nhà đất, chủ nhà đất phải khai lại trong thời hạn tối đa 1 tháng kể từ ngày thay đổi. Đồng thời phải cung cấp đầy đủ tài liệu liên quan và nộp thuế đúng hạn.

Nhiệm vụ và quyền hạn của cơ quan thuế

Cơ quan thuế có trách nhiệm hướng dẫn chủ nhà đất kê khai, kiểm tra xác minh tài liệu, lập và duyệt sổ thuế. Cơ quan thuế phải thông báo số thuế phải nộp, cấp biên lai do Bộ Tài chính phát hành khi thu thuế, đôn đốc nộp thuế vào kho bạc, xử phạt hành chính hoặc đề nghị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi vi phạm, và giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Chính sách miễn, giảm thuế nhà đất

Nhà nước áp dụng chính sách ưu đãi thuế đối với một số đối tượng đặc thù:

• Miễn thuế: Người thuộc diện được phân phối nhà ở theo chế độ nhưng chưa được phân phối mà đã tự có nhà riêng thì được miễn thuế đối với phần diện tích tương đương tiêu chuẩn quy định.
• Xét miễn, giảm thuế: Áp dụng cho nhà xây dựng bằng vật liệu dễ hư hỏng; nhà hư hỏng phải sửa chữa với chi phí vượt quá 50% giá tính thuế nhà; nhà mới xây dựng trong vòng 3 năm đầu; nhà xưởng của xí nghiệp quốc doanh; nhà đất do cơ quan Nhà nước quản lý cho cán bộ, công nhân viên chức thuê; và nhà đất của người nộp thuế gặp khó khăn do thiên tai, dịch họa, tai nạn bất ngờ.

Xử lý vi phạm và chế tài áp dụng

Các hành vi vi phạm Pháp lệnh thuế nhà đất sẽ bị xử lý nghiêm khắc tùy theo mức độ:

• Không làm đúng thủ tục kê khai: Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền đến 1.000.000 đồng.
• Khai man, trốn thuế: Truy thu đủ số thuế và phạt tiền từ 1 đến 3 lần số thuế gian lậu.
• Nộp chậm tiền thuế hoặc tiền phạt: Phạt 0,5% (năm phần nghìn) số tiền nộp chậm cho mỗi ngày chậm nộp.
• Cố tình dây dưa không nộp: Trích tiền từ tài khoản ngân hàng để nộp thuế/phạt hoặc kê biên tài sản theo quy định pháp luật.
• Truy cứu trách nhiệm hình sự: Áp dụng đối với cá nhân trốn thuế số lượng lớn, đã bị xử lý hành chính mà vẫn vi phạm, hoặc phạm tội trong các trường hợp nghiêm trọng khác theo quy định của Bộ luật Hình sự.
• Xử lý cán bộ thuế vi phạm: Cán bộ lợi dụng chức vụ để chiếm dụng, tham ô tiền thuế phải bồi thường và bị xử lý kỷ luật, phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Cán bộ bao che, cố ý làm trái hoặc thiếu trách nhiệm gây thiệt hại cho người nộp thuế cũng bị xử lý nghiêm và phải bồi thường thiệt hại.

Giải quyết khiếu nại và truy thu thuế

Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người nộp thuế thông qua cơ chế khiếu nại:

• Thủ tục khiếu nại: Đơn khiếu nại phải gửi đến cơ quan thuế phát hành lệnh thu hoặc quyết định xử lý trong vòng 30 ngày kể từ ngày nhận quyết định. Trong thời gian chờ giải quyết, người khiếu nại vẫn phải nộp đủ thuế và tiền phạt đúng hạn.
• Thời hạn giải quyết: Cơ quan nhận đơn phải giải quyết trong vòng 15 ngày (tối đa 30 ngày đối với vụ việc phức tạp). Nếu không đồng ý với quyết định giải quyết, người khiếu nại có quyền khiếu nại lên cơ quan thuế cấp trên trực tiếp.
• Thoái trả và truy thu: Cơ quan thuế phải thoái trả tiền thuế, tiền phạt thu sai và bồi thường (nếu có) trong vòng 15 ngày kể từ ngày có quyết định xử lý của cấp trên. Trong thời hạn 3 năm kể từ ngày có hành vi khai man, trốn thuế hoặc nhầm lẫn, cơ quan thuế có quyền ra lệnh truy thu hoặc truy hoàn thuế.

Điều khoản thi hành và hiệu lực pháp luật

Hội đồng Bộ trưởng thống nhất quản lý công tác thuế nhà đất trong cả nước. Bộ trưởng Bộ Tài chính chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện, kiểm tra và giải quyết khiếu nại thuộc thẩm quyền. Ủy ban nhân dân các cấp chỉ đạo, kiểm tra việc thi hành tại địa phương. Khi giá cả thị trường biến động từ 20% trở lên, Hội đồng Bộ trưởng sẽ điều chỉnh các định mức bằng tiền cho phù hợp với thời giá.

Pháp lệnh Thuế Nhà, Đất năm 1991 chính thức bãi bỏ thuế thổ trạch và các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này. Văn bản có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15 tháng 7 năm 1991.