Pháp lệnh thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 1998 được Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành (do Chủ tịch Quốc hội Nông Đức Mạnh ký) và có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 5 năm 1998. Văn bản này quy định các biện pháp thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong việc quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước, tiền, tài sản, đất đai, tài nguyên thiên nhiên và lao động, nhằm mục tiêu tích lũy vốn cho đầu tư phát triển, thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Pháp lệnh áp dụng đối với các tổ chức, cá nhân quản lý, sử dụng kinh phí ngân sách nhà nước, vốn và tài sản nhà nước, đất đai, trụ sở làm việc, nhà công vụ, tài nguyên thiên nhiên, vốn đầu tư xây dựng, vốn và tài sản tại doanh nghiệp nhà nước. Đồng thời, mọi công dân Việt Nam đều có nghĩa vụ thực hành tiết kiệm trong sản xuất và tiêu dùng cá nhân để dành nguồn lực cho phát triển đất nước.

Các khái niệm cốt lõi trong Pháp lệnh

• Tiết kiệm: Là việc sử dụng các nguồn lực tài chính, lao động và các nguồn lực khác ở mức thấp hơn định mức, tiêu chuẩn, chế độ quy định nhưng vẫn đạt được mục tiêu đã xác định, hoặc sử dụng đúng định mức nhưng đạt hiệu quả cao hơn mục tiêu đã xác định.
• Lãng phí: Là việc sử dụng nguồn lực vượt quá định mức, tiêu chuẩn, chế độ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định, hoặc sử dụng đúng định mức nhưng chất lượng đạt thấp hơn hoặc không đúng mục tiêu đã xác định.
• Vốn và tài sản nhà nước: Bao gồm vốn ngân sách, vốn có nguồn gốc ngân sách, tài sản hình thành từ ngân sách, vốn tín dụng nhà nước, viện trợ nước ngoài, đóng góp của nhân dân, đất đai, nhà công sở, tài nguyên thiên nhiên và các khoản tài trợ khác.
• Quỹ trái phép: Là quỹ được lập không đúng quy định của Nhà nước nhằm sử dụng vào mục đích riêng của tổ chức hoặc cá nhân, trốn tránh sự kiểm tra, giám sát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong chi thường xuyên ngân sách nhà nước

• Quản lý tổ chức, biên chế và lao động: Việc thành lập, sáp nhập, chia tách tổ chức hoặc điều chỉnh địa giới hành chính phải gắn liền với nhu cầu thực tế và hiệu quả kinh tế - xã hội. Nghiêm cấm tuyển dụng lao động vượt quá biên chế hoặc chi trả lương vượt quá quỹ lương được giao. Người quyết định tuyển dụng, nâng bậc, nâng ngạch sai quy định phải bị hủy bỏ quyết định và bồi thường thiệt hại nếu có. Người lao động phải thực hiện đúng thời gian và kỷ luật lao động.
• Trang bị, mua sắm tài sản và phương tiện: Thiết bị, phương tiện làm việc phải được trang bị đúng tiêu chuẩn, định mức. Việc mua sắm tài sản bằng ngân sách nhà nước phải ưu tiên hàng sản xuất trong nước (trừ trường hợp hàng trong nước chất lượng thấp hơn hoặc giá cao hơn đáng kể) và phải thực hiện đấu thầu theo quy định.
• Sử dụng phương tiện đi lại và thông tin liên lạc: Việc mua sắm và sử dụng xe công, phương tiện đi lại phải tuân thủ nghiêm ngặt mức giá trần và định mức của Chính phủ. Điện thoại công sở chỉ dùng cho mục đích công vụ; nếu dùng vào việc riêng hoặc vượt định mức tại nhà riêng thì cá nhân phải tự chi trả phần chênh lệch.
• Chi hội nghị, công tác phí, tiếp khách và khánh tiết: Các khoản chi này phải nằm trong dự toán được duyệt và đúng định mức quy định. Nghiêm cấm sử dụng công quỹ để tặng, thưởng trái quy định hoặc chi ngoài chế độ. Không được dùng ngân sách nhà nước để chi cho lễ động thổ, khởi công, khánh thành công trình, trừ trường hợp đặc biệt do Thủ tướng Chính phủ quyết định.
• Nghiêm cấm lập quỹ trái phép: Mọi quỹ trái phép sẽ bị thu hồi, nộp vào ngân sách nhà nước; người quyết định lập và sử dụng quỹ trái phép sẽ bị xử lý nghiêm theo pháp luật.

Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong đầu tư xây dựng

• Quy hoạch và quyết định đầu tư: Các dự án đầu tư phải phù hợp với quy hoạch đã được phê duyệt và khả năng tài chính của nền kinh tế. Mọi quyết định đầu tư sai quy trình, không nằm trong quy hoạch phải bị đình chỉ ngay lập tức. Người quyết định đầu tư sai phải bị xử lý theo pháp luật.
• Thiết kế, dự toán và đấu thầu: Việc lập, thẩm định, phê duyệt thiết kế kỹ thuật và tổng dự toán phải căn cứ vào định mức kinh tế - kỹ thuật của Nhà nước. Công tác đấu thầu xây dựng phải tuân thủ nghiêm ngặt quy chế đấu thầu.
• Thi công và cấp vốn: Quá trình thi công phải bảo đảm đúng thiết kế, tiến độ và dự toán hoặc giá trúng thầu được duyệt. Nghiêm cấm việc kéo dài thời gian thi công, bòn rút nguyên vật liệu làm giảm chất lượng công trình. Việc cấp vốn, cho vay vốn phải đúng tiến độ và không được vượt quá tổng dự toán hoặc giá trúng thầu.

Quản lý, sử dụng đất đai, trụ sở làm việc, nhà công vụ và tài nguyên thiên nhiên

• Quản lý đất đai: Việc giao đất, cho thuê đất phải đúng thẩm quyền, đúng quy hoạch và mục đích sử dụng. Đất giao sai thẩm quyền, vượt định mức hoặc không được sử dụng, sử dụng sai mục đích sẽ bị thu hồi triệt để.
• Trụ sở làm việc và nhà công vụ: Phải được phân bổ và sử dụng đúng định mức, tiêu chuẩn. Phần diện tích vượt quá định mức phải được sắp xếp, điều chỉnh lại; trụ sở không sử dụng phải bị thu hồi.
• Khai thác tài nguyên thiên nhiên: Việc thăm dò, khai thác khoáng sản và tài nguyên khác phải tuân thủ quy trình công nghệ, định mức kỹ thuật và bảo vệ môi trường. Mọi hành vi khai thác gây lãng phí, tổn thất tài nguyên sẽ bị xử lý nghiêm.

Quản lý, sử dụng vốn và tài sản tại doanh nghiệp nhà nước

• Định mức chi tiêu nội bộ: Doanh nghiệp nhà nước phải tự ban hành định mức, quy chế chi hành chính, tiếp khách, hội họp phù hợp với quy mô sản xuất kinh doanh nhưng không được vượt quá mức khống chế của Chính phủ.
• Quản lý lao động, tiền lương và quỹ: Phải thực hiện đúng chế độ tiền lương và định mức khống chế quỹ lương. Nghiêm cấm dùng quỹ lương để chi cho mục đích khác hoặc lập quỹ trái phép.
• Sử dụng đất đai và mua sắm tài sản: Doanh nghiệp phải sử dụng đất đúng mục đích được giao; mua sắm trang thiết bị, phương tiện phục vụ quản lý theo đúng quy định của Chính phủ.
• Hạch toán kế toán: Nghiêm cấm hành vi giả mạo chứng từ, để ngoài sổ sách kế toán tài sản, vật tư, tiền vốn và kinh phí của doanh nghiệp.

Trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong thực hành tiết kiệm, chống lãng phí

• Chính phủ và các Bộ, ngành: Chính phủ thống nhất quản lý, chỉ đạo công tác thực hành tiết kiệm; xây dựng, sửa đổi hệ thống định mức kinh tế - kỹ thuật. Bộ Tài chính chịu trách nhiệm kiểm soát chi, thanh tra tài chính công và quản lý tài sản công. Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ kiểm tra biên chế, quỹ lương và xây dựng chế độ trách nhiệm của công chức.
• Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các cấp: Quyết định, phân bổ và phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phương bảo đảm tiết kiệm; thực hiện công khai tài chính và giám sát việc thực hiện Pháp lệnh tại địa phương.
• Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên: Tuyên truyền, vận động nhân dân tiết kiệm trong tiêu dùng, sản xuất; giám sát việc sử dụng vốn, tài sản nhà nước và giám sát việc xử lý các hành vi lãng phí.
• Trách nhiệm của người đứng đầu: Người đứng đầu tổ chức được giao quản lý vốn, tài sản nhà nước phải chủ động áp dụng các biện pháp chống lãng phí và chịu trách nhiệm trực tiếp nếu để xảy ra lãng phí trong phạm vi quản lý của mình.

Chế độ khen thưởng và xử lý vi phạm

• Khen thưởng và khuyến khích: Tổ chức, cá nhân có thành tích được khen thưởng. Số tiền tiết kiệm được từ chi thường xuyên của đơn vị thụ hưởng ngân sách được phép chuyển chi cho các mục đích khác hoặc thực hiện khoán chi theo quy định của Chính phủ.
• Xử lý vi phạm: Người có hành vi vi phạm Pháp lệnh sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo tính chất, mức độ vi phạm; nếu gây thiệt hại phải bồi thường.
• Xử lý hành vi bao che, trả thù: Người bao che, cản trở việc phát hiện lãng phí hoặc trả thù người tố cáo sẽ bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự nghiêm minh.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 1998 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 5 năm 1998. Các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ. Chính phủ chịu trách nhiệm quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Pháp lệnh này.