Nghị định số 76/2008/NĐ-CP do Chính phủ ban hành nhằm hướng dẫn thi hành chi tiết một số điều của Luật Đặc xá. Văn bản này quy định cụ thể về thời điểm đặc xá, việc ban hành, công bố và thông báo Quyết định về đặc xá của Chủ tịch nước, điều kiện của người được đề nghị đặc xá, cũng như trình tự, thủ tục lập danh sách và thẩm định hồ sơ đề nghị đặc xá.

Phạm vi điều chỉnh và Đối tượng áp dụng

Nghị định áp dụng đối với người bị kết án phạt tù có thời hạn, tù chung thân đã được giảm xuống tù có thời hạn đang chấp hành hình phạt tù tại các trại giam, trại tạm giam được đề nghị đặc xá nhân sự kiện trọng đại hoặc ngày lễ lớn của đất nước. Đồng thời, văn bản cũng áp dụng đối với các cơ quan, tổ chức, công dân Việt Nam và các tổ chức, cá nhân nước ngoài, tổ chức quốc tế cư trú, hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam có liên quan đến hoạt động đặc xá.

Tờ trình của Chính phủ về việc ban hành Quyết định đặc xá

• Nhân các sự kiện trọng đại về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội có ý nghĩa lớn về đối nội, đối ngoại hoặc ngày Quốc khánh 2/9 và các ngày lễ lịch sử trọng đại khác, Chính phủ sẽ đề nghị Chủ tịch nước quyết định về đặc xá khi xét thấy cần thiết.
• Bộ Công an có trách nhiệm chủ trì, phối hợp với Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan liên quan giúp Chính phủ nghiên cứu, xây dựng tờ trình trình Chủ tịch nước xem xét ban hành Quyết định về đặc xá và Quyết định thành lập Hội đồng Tư vấn đặc xá.
• Tờ trình của Chính phủ phải nêu rõ sự cần thiết của việc đặc xá, dự kiến thời điểm, đối tượng, điều kiện được đề nghị đặc xá, các trường hợp không đề nghị đặc xá, thành phần Hội đồng Tư vấn đặc xá và phương án tổ chức thực hiện.

Công bố và thông báo Quyết định về đặc xá của Chủ tịch nước

• Sau khi Chủ tịch nước ban hành Quyết định về đặc xá, Văn phòng Chính phủ, Bộ Thông tin và Truyền thông, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Ngoại giao phối hợp với Văn phòng Chủ tịch nước tổ chức công bố Quyết định.
• Bộ Thông tin và Truyền thông chịu trách nhiệm chỉ đạo các cơ quan thông tấn, báo chí thông báo rộng rãi Quyết định trên các phương tiện thông tin đại chúng.
• Bộ Công an và Bộ Quốc phòng chỉ đạo các giám thị trại giam, trại tạm giam niêm yết công khai, phổ biến đầy đủ nội dung Quyết định cho phạm nhân và giải quyết kịp thời các yêu cầu liên quan.

Điều kiện chi tiết của người được đề nghị đặc xá

Nghị định hướng dẫn cụ thể các tiêu chí để xác định điều kiện của người được đề nghị đặc xá bao gồm:

• Đã lập công lớn trong thời gian chấp hành hình phạt tù: Là người đã có hành động giúp trại giam, trại tạm giam hoặc cơ quan tiến hành tố tụng hình sự phát hiện, truy bắt, điều tra, xử lý tội phạm; cứu tính mạng người khác hoặc tài sản lớn của Nhà nước, tập thể, công dân trong thiên tai, hỏa hoạn; hoặc có phát minh, sáng kiến giá trị lớn, thành tích đặc biệt xuất sắc được cơ quan có thẩm quyền xác nhận.
• Người mắc bệnh hiểm nghèo: Là người mắc một trong các bệnh như ung thư, bại liệt, lao nặng kháng thuốc, xơ gan cổ chướng, suy tim độ III hoặc suy thận độ IV trở lên (có kết luận của Hội đồng Giám định y khoa hoặc bản sao bệnh án từ cấp tỉnh trở lên); hoặc nhiễm HIV đã chuyển sang giai đoạn AIDS đang có những nhiễm trùng cơ hội và tiên lượng xấu (có phiếu xét nghiệm HIV và kết luận của Trung tâm Y tế cấp huyện trở lên).
• Người ốm đau thường xuyên: Là người phải điều trị tại bệnh xá, bệnh viện nhiều lần, kéo dài, không thể lao động hay tự phục vụ bản thân và không còn khả năng gây nguy hiểm cho xã hội, có kết luận giám định y khoa hoặc xác nhận bằng văn bản của cơ quan y tế cấp tỉnh trở lên.
• Hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn và bản thân là lao động duy nhất: Gia đình đang lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn do thiên tai, hỏa hoạn, tai nạn không còn tài sản gì đáng kể, hoặc có bố đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con bị ốm đau nặng kéo dài không người chăm sóc, được Ủy ban nhân dân cấp xã nơi gia đình cư trú xác nhận.

Trách nhiệm tổ chức thực hiện của Bộ Công an và Bộ Quốc phòng

• Bộ Công an chủ trì, thống nhất với Bộ Quốc phòng và phối hợp với Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao giúp Chính phủ tổ chức triển khai thực hiện Quyết định đặc xá.
• Bộ Công an và Bộ Quốc phòng thành lập Ban Chỉ đạo về đặc xá thuộc Bộ và hướng dẫn thành lập Hội đồng xét đề nghị đặc xá tại các trại giam, trại tạm giam thuộc thẩm quyền quản lý.

Trình tự lập danh sách người được đề nghị đặc xá

1. Trại giam, trại tạm giam tổ chức cho các đội phạm nhân họp bình xét, bỏ phiếu kín và lập biên bản tổng hợp kết quả, đề xuất ý kiến của cán bộ quản giáo.
2. Hội đồng xét đề nghị đặc xá của trại giam, trại tạm giam nghiên cứu, lập danh sách và hồ sơ trình Giám thị trại giam, trại tạm giam, Giám đốc Công an cấp tỉnh hoặc Tư lệnh Quân khu xem xét, quyết định.
3. Giám thị gửi hồ sơ đến các cơ quan quản lý cấp trên trực thuộc Bộ Công an hoặc Bộ Quốc phòng (như Cục Quản lý trại giam, Cục Điều tra hình sự, Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra, Cục An ninh điều tra) để thẩm định và tổng hợp trình lên Bộ trưởng Bộ Công an, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.
4. Quá trình lập danh sách phải bảo đảm đúng pháp luật, công khai, dân chủ, khách quan, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về đối nội, đối ngoại, an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội.

Thẩm định hồ sơ đề nghị đặc xá

• Bộ trưởng Bộ Công an quyết định thành lập Tổ thẩm định liên ngành (gồm Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các cơ quan liên quan) để thẩm định danh sách, hồ sơ do các đơn vị trình lên.
• Trên cơ sở kết quả thẩm định, Bộ trưởng Bộ Công an và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng lập danh sách người đủ điều kiện và không đủ điều kiện trình Hội đồng Tư vấn đặc xá xem xét.
• Thường trực Hội đồng Tư vấn đặc xá chuyển hồ sơ đến các thành viên Hội đồng để nghiên cứu, phát hiện sai sót và xử lý các ý kiến chưa thống nhất.
• Hội đồng Tư vấn đặc xá tổ chức họp thẩm định cuối cùng và quyết định danh sách chính thức trình Chủ tịch nước xem xét, quyết định.

Hiệu lực thi hành và Trách nhiệm thực hiện

Nghị định này có hiệu lực thi hành sau 15 ngày, kể từ ngày đăng Công báo. Bộ trưởng Bộ Công an, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của mình chịu trách nhiệm hướng dẫn thi hành Nghị định này. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành nghiêm túc các quy định tại Nghị định này.