Nghị định số 59/2012/NĐ-CP được Chính phủ ban hành nhằm quy định chi tiết về nội dung, hoạt động theo dõi tình hình thi hành pháp luật và xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong công tác này. Đây là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho việc đánh giá thực trạng thi hành pháp luật, từ đó kiến nghị các giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Nghị định này quy định về nội dung, hoạt động theo dõi tình hình thi hành pháp luật và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong công tác theo dõi tình hình thi hành pháp luật. Đối tượng áp dụng bao gồm các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và Ủy ban nhân dân các cấp.

Mục đích và nguyên tắc theo dõi tình hình thi hành pháp luật

• Mục đích: Nhằm xem xét, đánh giá thực trạng thi hành pháp luật, kịp thời phát hiện các vướng mắc, bất cập để kiến nghị thực hiện các giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật và hoàn thiện hệ thống pháp luật.
• Nguyên tắc thực hiện:
  • Bảo đảm tính khách quan, công khai và minh bạch trong quá trình theo dõi.
  • Thực hiện thường xuyên, toàn diện nhưng có trọng tâm, trọng điểm.
  • Kết hợp chặt chẽ giữa việc theo dõi theo lĩnh vực ngành dọc và theo địa bàn lãnh thổ.
  • Bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, tổ chức; tránh trùng lặp, chồng chéo với các hoạt động thanh tra, kiểm tra khác đã được pháp luật quy định.
  • Huy động sự tham gia tích cực của các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp và nhân dân.

Phân định phạm vi trách nhiệm theo dõi

• Bộ Tư pháp: Chịu trách nhiệm theo dõi tình hình thi hành pháp luật trong phạm vi cả nước.
• Các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ: Theo dõi trong ngành, lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý được phân công. Tổ chức pháp chế tại các cơ quan này đóng vai trò chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan để tham mưu cho Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan.
• Ủy ban nhân dân các cấp: Theo dõi tình hình thi hành pháp luật trong phạm vi quản lý tại địa phương. Sở Tư pháp (cấp tỉnh), Phòng Tư pháp (cấp huyện) và công chức Tư pháp - Hộ tịch (cấp xã) là đầu mối chủ trì tham mưu, phối hợp với các cơ quan chuyên môn cùng cấp thực hiện nhiệm vụ.

Sự tham gia của các tổ chức, cá nhân ngoài nhà nước

Nghị định khuyến khích và tạo điều kiện cho các tổ chức, cá nhân tham gia vào hoạt động theo dõi thi hành pháp luật. Tùy thuộc vào điều kiện cụ thể, các cơ quan nhà nước có thể huy động Hội luật gia Việt Nam, Liên đoàn luật sư Việt Nam, các Đoàn luật sư, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), các hội nghề nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các chuyên gia, nhà khoa học tham gia với tư cách cộng tác viên.

Nội dung xem xét, đánh giá tình hình thi hành pháp luật

Công tác theo dõi và đánh giá được thực hiện dựa trên ba nội dung cốt lõi sau:

• Tình hình ban hành văn bản quy định chi tiết: Đánh giá tính kịp thời, đầy đủ của việc ban hành văn bản; tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống văn bản; và tính khả thi của các quy định khi đi vào thực tiễn.
• Tình hình bảo đảm các điều kiện cho thi hành pháp luật: Xem xét tính kịp thời, phù hợp và hiệu quả của công tác tập huấn, phổ biến pháp luật; sự phù hợp của tổ chức bộ máy và năng lực nguồn nhân lực; mức độ đáp ứng về kinh phí và cơ sở vật chất phục vụ thi hành pháp luật.
• Tình hình tuân thủ pháp luật: Đánh giá tính kịp thời, đầy đủ và chính xác trong hoạt động áp dụng pháp luật của cơ quan nhà nước và người có thẩm quyền; đồng thời đo lường mức độ tuân thủ pháp luật của các cơ quan, tổ chức và cá nhân.

Các hoạt động theo dõi tình hình thi hành pháp luật cụ thể

• Thu thập thông tin: Tổng hợp thông tin từ báo cáo định kỳ của các cơ quan nhà nước; tiếp nhận thông tin phản ánh từ các phương tiện thông tin đại chúng và thông tin do tổ chức, cá nhân cung cấp trực tiếp hoặc qua Trang thông tin điện tử. Các thông tin này phải được kiểm tra, đối chiếu kỹ lưỡng trước khi sử dụng làm căn cứ đánh giá.
• Kiểm tra tình hình thi hành pháp luật: Tiến hành kiểm tra nhằm phát hiện các khó khăn, vướng mắc, hạn chế trong thực tiễn và các điểm bất cập của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật. Đối tượng được kiểm tra có trách nhiệm chấp hành nghiêm túc các yêu cầu của đoàn kiểm tra.
• Điều tra, khảo sát: Thực hiện thông qua phiếu khảo sát, tổ chức tọa đàm, phỏng vấn trực tiếp đối với từng lĩnh vực, địa bàn hoặc đối tượng cụ thể. Hoạt động này có thể sử dụng cơ chế cộng tác viên để tăng tính khách quan.
• Xử lý kết quả theo dõi: Căn cứ vào kết quả thu thập, kiểm tra, khảo sát, các cơ quan có thẩm quyền tiến hành xử lý hoặc kiến nghị xử lý bằng các biện pháp: ban hành kịp thời văn bản chi tiết; nâng cao hiệu quả phổ biến pháp luật; kiện toàn tổ chức bộ máy, biên chế; sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới văn bản quy phạm pháp luật để hoàn thiện hệ thống pháp luật.

Trách nhiệm của các cơ quan nhà nước và chế độ báo cáo

• Bộ Tư pháp: Ban hành hoặc trình ban hành văn bản quy phạm pháp luật về theo dõi thi hành pháp luật; trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ tiêu thống kê quốc gia; hướng dẫn, đôn đốc, kiểm tra các Bộ, ngành, địa phương; chủ trì theo dõi các lĩnh vực liên ngành có nhiều vướng mắc; báo cáo Thủ tướng Chính phủ trước ngày 15 tháng 11 hằng năm.
• Các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ: Chỉ đạo, hướng dẫn công tác theo dõi trong ngành; ban hành Chỉ tiêu thống kê ngành và Kế hoạch theo dõi hằng năm; xử lý kết quả theo dõi và báo cáo Bộ Tư pháp trước ngày 15 tháng 10 hằng năm.
• Ủy ban nhân dân các cấp: Chỉ đạo, kiểm tra công tác theo dõi tại địa phương; ban hành Kế hoạch thực hiện; bảo đảm các điều kiện cần thiết. UBND cấp tỉnh có trách nhiệm báo cáo Bộ Tư pháp trước ngày 15 tháng 10 hằng năm; UBND cấp dưới báo cáo theo yêu cầu của UBND cấp trên trực tiếp.
• Phối hợp liên ngành: Các cơ quan hành chính nhà nước có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ với Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Kinh phí thực hiện

Kinh phí cho công tác theo dõi tình hình thi hành pháp luật của cơ quan, đơn vị thuộc cấp nào do ngân sách nhà nước cấp đó bảo đảm. Kinh phí này được tổng hợp vào dự toán ngân sách hằng năm của cơ quan, đơn vị và được thực hiện theo quy định của Luật ngân sách nhà nước.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 59/2012/NĐ-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 10 năm 2012. Bộ trưởng Bộ Tư pháp chịu trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra việc thi hành Nghị định này trên phạm vi toàn quốc.