Nghị định 54-CP được ban hành năm 1993 nhằm hướng dẫn chi tiết thi hành Luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu. Văn bản này quy định chi tiết về đối tượng chịu thuế, căn cứ tính thuế, biểu thuế, các trường hợp miễn, giảm, hoàn thuế, thủ tục hải quan và các biện pháp xử lý vi phạm trong hoạt động xuất nhập khẩu tại Việt Nam.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định quy định rõ ràng các nhóm đối tượng chịu thuế, đối tượng không thuộc diện chịu thuế và đối tượng có nghĩa vụ nộp thuế như sau:

• Đối tượng chịu thuế: Tất cả hàng hóa được phép xuất khẩu, nhập khẩu qua cửa khẩu, biên giới Việt Nam, bao gồm: hàng hóa mua bán, trao đổi, vay nợ của các tổ chức kinh tế thuộc mọi thành phần; hàng hóa của các tổ chức, xí nghiệp nước ngoài đầu tư tại Việt Nam; hàng hóa đưa từ thị trường trong nước vào khu chế xuất và ngược lại; hàng mẫu, quảng cáo, hội chợ triển lãm; hàng viện trợ hoàn lại và không hoàn lại; hàng hóa vượt quá tiêu chuẩn hành lý miễn thuế của cá nhân xuất nhập cảnh; quà biếu, quà tặng vượt định mức; tài sản di chuyển vượt định mức của tổ chức, cá nhân khi thay đổi nơi cư trú hoặc làm việc.
• Đối tượng không thuộc diện chịu thuế: Hàng hóa vận chuyển quá cảnh hoặc mượn đường qua biên giới Việt Nam theo hiệp định; hàng hóa từ nước ngoài nhập vào khu chế xuất và ngược lại, hoặc luân chuyển giữa các khu chế xuất; hàng chuyển khẩu (chuyển thẳng không qua cảng Việt Nam, hoặc đi qua cảng nhưng không làm thủ tục nhập khẩu, hoặc đưa vào kho ngoại quan rồi chuyển đi nước khác); hàng viện trợ nhân đạo của các tổ chức Liên hợp quốc, viện trợ Nhà nước theo dự án hoặc viện trợ khắc phục thiên tai, dịch bệnh.
• Đối tượng nộp thuế: Tất cả các tổ chức, cá nhân có hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu thuộc diện chịu thuế đều có nghĩa vụ nộp thuế đầy đủ theo quy định.
• Hàng hóa tiểu ngạch: Đối với hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa tiểu ngạch qua biên giới, Chính phủ áp dụng các quy định riêng biệt.

Căn cứ tính thuế và giá tính thuế

Việc xác định số thuế phải nộp dựa trên các căn cứ pháp lý chặt chẽ nhằm đảm bảo tính minh bạch và chống thất thu thuế:

• Căn cứ tính thuế: Dựa trên số lượng từng mặt hàng thực tế xuất khẩu, nhập khẩu ghi trong tờ khai hải quan; giá tính thuế của từng mặt hàng; và thuế suất tương ứng quy định tại biểu thuế.
• Phương pháp xác định giá tính thuế:
  • Đối với hàng xuất khẩu: Là giá bán cho khách hàng tại cửa khẩu xuất (giá FOB), không bao gồm chi phí vận tải và phí bảo hiểm theo hợp đồng và chứng từ hợp lệ.
  • Đối với hàng nhập khẩu: Là giá mua của khách hàng tại cửa khẩu nhập (giá CIF), bao gồm cả chi phí vận tải và phí bảo hiểm theo hợp đồng và chứng từ liên quan.
  • Quy đổi ngoại tệ: Giá tính thuế bằng ngoại tệ được quy đổi ra đồng Việt Nam theo tỷ giá mua vào do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam công bố tại thời điểm tính thuế.
• Xác định giá theo hợp đồng và giá tối thiểu: Giá tính thuế được xác định theo hợp đồng mua bán nếu có đầy đủ chứng từ hợp lệ. Trường hợp không đủ điều kiện xác định theo hợp đồng, hoặc giá ghi trong hợp đồng thấp hơn giá thực tế tối thiểu tại cửa khẩu, hoặc hàng hóa trao đổi không qua phương thức mua bán thanh toán qua ngân hàng, giá tính thuế sẽ áp dụng theo bảng giá mua, bán tối thiểu do Bộ Tài chính chủ trì phối hợp với Bộ Thương mại và Tổng cục Hải quan ban hành.
• Đồng tiền nộp thuế: Thuế được nộp bằng đồng Việt Nam. Trường hợp đối tượng nộp thuế muốn nộp bằng ngoại tệ thì phải nộp bằng ngoại tệ tự do chuyển đổi theo quy định của Bộ Tài chính.
• Công thức tính thuế: Số thuế phải nộp bằng số lượng hàng hóa thực tế xuất, nhập khẩu nhân với giá tính thuế và nhân với thuế suất của mặt hàng đó.

Biểu thuế và thuế suất áp dụng

Nghị định phân định rõ các loại thuế suất và thẩm quyền điều chỉnh biểu thuế:

• Biểu thuế xuất nhập khẩu: Trước mắt tạm thời áp dụng các biểu thuế hiện hành. Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Thương mại căn cứ vào tình hình thực tế để trình Thủ tướng Chính phủ điều chỉnh các mức thuế suất trong khung quy định của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
• Thuế suất thông thường: Là mức thuế suất được quy định cụ thể cho từng mặt hàng trong Biểu thuế xuất khẩu, Biểu thuế nhập khẩu ban hành kèm theo Nghị định.
• Thuế suất ưu đãi: Áp dụng thống nhất bằng 70% mức thuế suất thông thường đối với hàng hóa đáp ứng đủ hai điều kiện: được xuất nhập khẩu theo các Hiệp định Thương mại có điều khoản ưu đãi thuế giữa Việt Nam và nước đối tác; và hàng hóa đó phải được sản xuất tại Việt Nam (đối với hàng xuất khẩu) hoặc tại nước đối tác có ký kết ưu đãi (đối với hàng nhập khẩu). Các trường hợp ưu đãi đặc biệt khác sẽ do Chính phủ quyết định.

Quy định về miễn thuế và xét miễn thuế

Nghị định phân chia rõ ràng giữa các trường hợp đương nhiên được miễn thuế và các trường hợp phải qua thủ tục xét miễn thuế:

• Các trường hợp được miễn thuế:
  • Hàng viện trợ không hoàn lại của các tổ chức Chính phủ, phi Chính phủ, tổ chức nhân đạo, giáo dục, y tế, văn hóa hoặc tôn giáo quốc tế dùng trực tiếp cho các mục đích tương ứng tại Việt Nam.
  • Hàng tạm nhập tái xuất hoặc tạm xuất tái nhập để tham gia hội chợ, triển lãm trong thời hạn quy định.
  • Tài sản di chuyển của tổ chức, cá nhân Việt Nam hoặc nước ngoài trong định mức quy định khi di chuyển địa điểm cư trú, làm việc.
  • Hàng hóa mang theo hoặc gửi về nước của công dân Việt Nam đi hợp tác lao động, chuyên gia, học tập ở nước ngoài theo tiêu chuẩn hành lý xuất nhập cảnh.
  • Hàng hóa của tổ chức, cá nhân nước ngoài được hưởng tiêu chuẩn miễn trừ ngoại giao theo quy định của Chính phủ và điều ước quốc tế.
  • Vật tư, nguyên liệu nhập khẩu để gia công hàng hóa cho nước ngoài rồi xuất khẩu theo hợp đồng gia công đã ký kết.
• Các trường hợp được xét miễn thuế:
  • Hàng nhập khẩu chuyên dùng phục vụ trực tiếp cho an ninh, quốc phòng, nghiên cứu khoa học, giáo dục và đào tạo theo kế hoạch hàng năm được duyệt.
  • Hàng hóa xuất nhập khẩu của xí nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc các bên hợp tác kinh doanh trong các trường hợp đặc biệt cần khuyến khích đầu tư (được Bộ Tài chính và Ủy ban Nhà nước về hợp tác và đầu tư thống nhất xem xét).
  • Quà biếu, quà tặng của tổ chức, cá nhân nước ngoài cho tổ chức, cá nhân Việt Nam và ngược lại theo định mức quy định.
  • Hàng hóa nhập khẩu để bán tại các cửa hàng miễn thuế phục vụ người xuất cảnh, cơ quan đại diện ngoại giao và người nước ngoài tại Việt Nam.

Giảm thuế, hoàn thuế và thay đổi mục đích sử dụng

Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp thông qua việc giảm thuế, hoàn thuế được quy định cụ thể về điều kiện và thời hạn:

• Xét giảm thuế: Hàng hóa trong quá trình vận chuyển, bốc xếp bị hư hỏng, mất mát có lý do xác đáng và được Công ty Giám định hàng hóa xuất nhập khẩu Việt Nam (Vinacontrol) chứng nhận sẽ được giảm thuế tương ứng với tỷ lệ tổn thất thực tế.
• Nghĩa vụ khi thay đổi lý do miễn, giảm thuế: Trong vòng 2 ngày kể từ khi lý do miễn, giảm thuế thay đổi, chủ hàng phải khai báo với cơ quan Hải quan cấp tỉnh, thành phố để làm thủ tục nộp đủ số thuế đã được miễn, giảm.
• Các trường hợp được hoàn thuế:
  • Hàng nhập khẩu đã nộp thuế nhưng còn lưu kho bãi dưới sự giám sát của Hải quan tại cửa khẩu và sau đó được phép tái xuất.
  • Hàng xuất khẩu đã nộp thuế nhưng thực tế không xuất khẩu nữa.
  • Hàng hóa thực tế xuất khẩu hoặc nhập khẩu ít hơn so với khai báo và số thuế đã nộp.
  • Vật tư, nguyên liệu nhập khẩu để sản xuất hàng xuất khẩu được hoàn thuế tương ứng với tỷ lệ xuất khẩu thành phẩm thực tế.
  • Hàng tạm nhập tái xuất hoặc tạm xuất tái nhập trong thời hạn quy định (không phải nộp thuế nhập khẩu hoặc xuất khẩu tương ứng với số lượng thực tế tái xuất hoặc tái nhập).
  • Hàng nhập khẩu làm đại lý giao, bán hàng cho nước ngoài thực tế đã được bán và đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam.
• Thời hạn hoàn thuế: Trong vòng 30 ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, Bộ Tài chính phải hoàn thành thủ tục hoàn thuế. Nếu chậm trễ, cơ quan thuế phải trả thêm tiền lãi tính trên số tiền chậm hoàn theo lãi suất tiền gửi ngân hàng tại thời điểm đó.

Xử lý vi phạm và giải quyết khiếu nại

Nghị định thiết lập các chế tài nghiêm khắc đối với hành vi chậm nộp thuế, gian lậu thuế và quy định rõ quy trình khiếu nại:

• Xử lý chậm nộp thuế: Phạt 0,2% mỗi ngày trên số tiền chậm nộp. Thời hạn nộp thuế quy định là: quá 15 ngày đối với hàng xuất khẩu; quá 30 ngày đối với hàng nhập khẩu; quá 90 ngày đối với vật tư, nguyên liệu nhập khẩu để sản xuất hàng xuất khẩu (tính từ ngày nhận thông báo thuế chính thức). Đối với hàng phi mậu dịch, quà biếu, tài sản di chuyển vượt định mức phải nộp ngay trước khi thông quan.
• Biện pháp cưỡng chế: Nếu quá hạn nộp thuế 90 ngày (hoặc 30 ngày đối với vật tư sản xuất xuất khẩu), cơ quan Hải quan sẽ dừng làm thủ tục xuất nhập khẩu cho các chuyến hàng tiếp theo của doanh nghiệp, đồng thời đề nghị Bộ Thương mại ngừng cấp giấy phép xuất nhập khẩu cho đến khi nộp đủ thuế nợ quá hạn.
• Xử lý gian lậu và trốn thuế: Hành vi gian lậu thuế bị phạt tiền từ 2 đến 5 lần số thuế gian lậu. Trường hợp trốn thuế quy mô lớn hoặc tái phạm nghiêm trọng sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Giải quyết khiếu nại: Đối tượng nộp thuế không đồng ý với quyết định xử phạt vẫn phải chấp hành nhưng có quyền khiếu nại lên Tổng cục Hải quan (giải quyết trong 20 ngày). Nếu tiếp tục không đồng ý, có quyền khiếu nại lên Bộ trưởng Bộ Tài chính (giải quyết trong 30 ngày, quyết định của Bộ trưởng là quyết định cuối cùng).
• Xử lý vi phạm đối với cán bộ thuế: Cán bộ lạm dụng chức vụ để chiếm dụng, tham ô tiền thuế phải bồi thường toàn bộ và bị xử lý kỷ luật, hành chính hoặc hình sự. Cán bộ bao che, cố ý làm trái hoặc thiếu trách nhiệm gây thiệt hại cho người nộp thuế phải bồi thường thiệt hại và chịu các hình thức xử lý kỷ luật tương ứng.

Thủ tục đăng ký tờ khai và tổ chức thực hiện

Quy trình đăng ký tờ khai và trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan ban ngành được quy định chi tiết:

• Đăng ký tờ khai: Tổ chức, cá nhân phải đăng ký tờ khai hàng hóa tại cơ quan Hải quan cấp tỉnh, thành phố hoặc cơ quan được ủy quyền. Trong vòng 8 giờ làm việc kể từ khi đăng ký, Hải quan phải thông báo số thuế phải nộp. Trong vòng 2 ngày làm việc sau khi kiểm hoá, nếu có chênh lệch thừa thiếu, Hải quan phải điều chỉnh và thông báo số thuế chính thức.
• Hiệu lực của tờ khai: Tờ khai và thông báo thuế chỉ có giá trị trong vòng 15 ngày đối với hàng xuất khẩu và 30 ngày đối với hàng nhập khẩu kể từ ngày đăng ký. Quá thời hạn này nếu không có hàng thực tế xuất nhập khẩu thì tờ khai không còn giá trị, chủ hàng phải làm lại thủ tục từ đầu.
• Trách nhiệm của các cơ quan:
  • Tổng cục Hải quan: Quy định thống nhất thủ tục khai báo, kiểm hoá, tính thuế và tổ chức thu thuế trong toàn ngành.
  • Bộ Tài chính: Hướng dẫn nghiệp vụ thu nộp, sổ sách kế toán, hoàn thuế và kiểm tra việc thực hiện luật thuế của ngành Hải quan.
  • Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Hướng dẫn các ngân hàng thương mại cung cấp thông tin tài khoản, chứng từ thanh toán của đối tượng nộp thuế theo yêu cầu của Hải quan và cơ quan thuế để phục vụ công tác kiểm tra.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 54-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1 tháng 9 năm 1993. Nghị định này thay thế hoàn toàn Nghị định số 110-HĐBT ngày 31 tháng 3 năm 1992 của Hội đồng Bộ trưởng. Tất cả các quy định trước đây về thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ. Bộ trưởng Bộ Tài chính, Bộ trưởng Bộ Thương mại và Tổng cục trưởng Tổng cục Hải quan chịu trách nhiệm phối hợp hướng dẫn chi tiết thi hành.