Luật Cải cách ruộng đất năm 1953 được Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thông qua vào ngày 4 tháng 12 năm 1953 tại khóa họp lần thứ III và được Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh ban bố. Đây là văn bản pháp lý mang tính lịch sử nhằm mục đích thủ tiêu quyền chiếm hữu ruộng đất của thực dân Pháp và các thế lực đế quốc xâm lược khác, xóa bỏ hoàn toàn chế độ phong kiến chiếm hữu ruộng đất của giai cấp địa chủ để thiết lập quyền sở hữu ruộng đất của nông dân, giải phóng sức sản xuất ở nông thôn, đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp và mở đường cho công thương nghiệp phát triển, góp phần bồi dưỡng lực lượng kháng chiến và kiến quốc.

Về phạm vi và đối tượng áp dụng, Luật được quy định áp dụng trên phạm vi toàn quốc. Trong đó, vùng tự do có đủ điều kiện sẽ thi hành trước, các vùng khác thi hành sau dưới sự chỉ đạo của Chính phủ; đối với vùng dân tộc thiểu số sẽ có những quy định riêng biệt phù hợp với tình hình thực tế. Đối tượng áp dụng của Luật bao gồm toàn thể các tầng lớp ở nông thôn từ địa chủ (địa chủ thực dân, Việt gian, phản động, cường hào gian ác, địa chủ kháng chiến, địa chủ thường, địa chủ ngoại kiều), phú nông, trung nông, bần cố nông cho đến các tổ chức tôn giáo, ngoại kiều và các tầng lớp lao động nghèo khác ở nông thôn.

Chính sách xử lý ruộng đất và tài sản của các đối tượng

• Đối với thực dân Pháp và đế quốc xâm lược: Tịch thu toàn bộ ruộng đất và tài sản hiện có tại Việt Nam.
• Đối với địa chủ Việt gian, phản động, cường hào gian ác: Tùy theo mức độ phạm tội nặng nhẹ mà tịch thu toàn bộ hoặc một phần ruộng đất, trâu bò, nông cụ, lương thực thừa, nhà cửa thừa và các tài sản khác. Phần tài sản không bị tịch thu sẽ bị trưng thu.
• Đối với nhân sĩ dân chủ, địa chủ kháng chiến, địa chủ thường: Thực hiện trưng thu toàn bộ ruộng đất hiện có cùng trâu bò và nông cụ; tuyệt đối không đụng đến các loại tài sản khác của họ. Giá trị trưng mua ruộng đất được tính theo sản lượng trung bình hàng năm của ruộng đất đó; giá trưng mua trâu bò, nông cụ tính theo giá thị trường địa phương. Khoản tiền trưng mua này được thanh toán bằng một loại công phiếu riêng, hưởng lãi suất 1,5% mỗi năm và được hoàn vốn sau thời hạn 10 năm.
• Đối với ruộng đất công, bán công và ruộng đất tôn giáo: Thực hiện trưng thu đối với công điền, công thổ, ruộng phe, ruộng giáp, ruộng xóm, ruộng tư văn, tư vũ, lộc điền, ruộng hậu, ruộng họ, ruộng môm sinh và ruộng đất của các đoàn thể. Đối với ruộng đất của các tôn giáo (Nhà Chung, nhà chùa, thánh thất, tu viện...) thì tiến hành trưng thu và trưng mua (trường hợp mua chính đáng thì trưng mua).
• Đối với nhà công thương nghiệp: Bảo hộ công thương nghiệp để khuyến khích sản xuất và phát triển kinh tế quốc dân. Không đụng đến công thương nghiệp của địa chủ cũng như đất đai trực tiếp dùng vào việc kinh doanh công thương nghiệp. Những ruộng đất khác của địa chủ kiêm nhà công thương nghiệp hoặc ngược lại thì bị trưng mua.
• Đối với người có ít ruộng đất phát canh hoặc thuê người làm: Những người tham gia kháng chiến, thiếu sức lao động hoặc bận làm nghề khác mà phải phát canh hoặc thuê người làm thì không coi là địa chủ; ruộng đất và tài sản của họ được giữ nguyên, không bị đụng đến.
• Đối với phú nông và trung nông: Bảo tồn kinh tế phú nông, không đụng đến ruộng đất, trâu bò, nông cụ và tài sản khác của phú nông. Bảo hộ tuyệt đối ruộng đất, trâu bò, nông cụ và tài sản của trung nông; trường hợp trung nông thiếu ruộng đất thì được chia thêm.
• Đối với ruộng đất vắng chủ và bỏ hoang: Trưng thu ruộng đất của địa chủ không rõ tông tích hoặc bỏ hoang vì bất cứ lý do gì. Đối với ruộng đất không phải của địa chủ nhưng bỏ hoang quá 2 năm không có lý do chính đáng cũng bị trưng thu. Đối với địa chủ vắng mặt vì tham gia kháng chiến hoặc tản cư ở vùng tự do (không phải Việt gian, phản động) thì thực hiện trưng mua. Ruộng đất ở vùng tự do của địa chủ đang ở vùng tạm chiếm sẽ tùy thái độ chính trị để tịch thu, trưng thu hoặc trưng mua.
• Đối với ngoại kiều: Về nguyên tắc, ngoại kiều không có quyền chiếm hữu ruộng đất tại Việt Nam nhưng được phép sử dụng. Ngoại kiều là nông dân sinh sống bằng nghề nông từ trước đến nay, nếu thực hiện đầy đủ bổn phận như công dân Việt Nam thì được quyền sở hữu ruộng đất. Đối với địa chủ ngoại kiều hợp tác với địch hoặc phản động thì tịch thu toàn bộ hoặc một phần tài sản; đối với địa chủ ngoại kiều không hợp tác với địch thì trưng mua toàn bộ ruộng đất, trâu bò và nông cụ.

Quy định về xử lý ruộng đất phân tán và xóa bỏ nghĩa vụ cũ

• Xử lý ruộng đất phân tán từ ngày 14/7/1949 đến ngày 12/4/1953: Việc địa chủ phân tán ruộng đất nhằm trốn tránh sắc lệnh giảm tô và thuế nông nghiệp là không chính đáng và được xử lý theo từng trường hợp nhận chuyển nhượng:
  • Phân tán vào tay địa chủ: Tịch thu, trưng thu hoặc trưng mua tùy đối tượng nhận; giá trưng mua trả bằng công phiếu theo nguyên giá lúc mua.
  • Phân tán vào tay phú nông hoặc tư sản dân tộc: Trưng mua theo nguyên giá lúc mua, trả dần trong thời hạn không quá 5 năm bằng tiền hoặc hiện vật.
  • Phân tán vào tay trung nông: Thuyết phục trung nông tự nguyện nhường lại cho nông dân thiếu ruộng trên cơ sở đảm bảo diện tích còn lại của họ không dưới mức bình quân của trung nông trong xã; Chính phủ đền bù cho trung nông theo nguyên giá lúc mua.
  • Phân tán vào tay bần cố nông: Giữ nguyên, không đụng đến.
  • Phân tán vào tay tiểu tư sản: Thuyết phục tự nguyện nhường lại; nếu họ không đủ sống bằng nghề chính thì để lại một phần ruộng đất để bù sống; phần nhường lại được Chính phủ đền bù theo nguyên giá lúc mua.
• Xử lý ruộng đất phân tán sau ngày 12/4/1953: Mọi hành vi phân tán ruộng đất trái phép của địa chủ từ ngày này đều không được thừa nhận và bị tịch thu; địa chủ phải bồi thường thiệt hại cho người đã nhận ruộng đất phân tán đó.
• Xóa bỏ các nghĩa vụ tài chính cũ: Xóa bỏ toàn bộ các khoản nợ mà nông dân lao động và các tầng lớp nghèo ở nông thôn đã vay của địa chủ. Đồng thời, xóa bỏ độc quyền mặt biển và các khúc sông.

Chính sách phân chia ruộng đất và tài sản

• Tài sản được chia và không được chia:
  • Tài sản được chia bao gồm: Ruộng đất, trâu bò, nông cụ, đồi, vườn cây ăn quả, vườn cây công nghiệp (chè, chẩu, cọ, sơn, dó...) thu được từ tịch thu, trưng thu, trưng mua. Trường hợp việc chia nhỏ gây hại cho sản xuất thì không chia mà giao chính quyền quản lý hoặc giao chủ cũ quản lý dưới sự giám sát.
  • Tài sản không được chia (thuộc sở hữu nhà nước và của chung nhân dân): Ruộng đất canh tác bằng máy móc, đồn điền lớn (cà phê, cao su, cây công nghiệp kỹ thuật cao), rừng núi lớn, hầm mỏ, hồ sông lớn, công trình thủy lợi, đê điều, đất ven đường sắt, đường bộ, đất đô thị, thị trấn, các di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh, nghĩa địa, lăng tẩm.
  • Quỹ đất dự phòng: Mỗi xã phải để lại một số ruộng đất nhất định để đón thương binh về làng, dự phòng chia cho người ở xa về, làm trường học hoặc trụ sở cơ quan.
  • Đất khai hoang: Ruộng đất do nông dân và nhân dân lao động tự khai phá từ sau Cách mạng Tháng Tám thuộc quyền sở hữu của người khai phá, không được đụng đến.
• Đối tượng được chia ruộng đất:
  • Nông dân không có hoặc thiếu ruộng đất (bần cố nông, trung nông thiếu ruộng, phú nông làm tá điền thiếu ruộng).
  • Các tầng lớp nghèo ở nông thôn (thợ thủ công, người buôn bán nhỏ, người làm nghề tự do, đánh cá...) nếu không đủ sống và có sức cày cấy thì được chia một phần để bù thêm.
  • Gia đình liệt sĩ, quân nhân cách mạng, thương binh, bệnh binh, cán bộ chính quyền, đoàn thể, công nhân xí nghiệp quốc doanh có gia đình ở nông thôn thuộc diện được chia.
  • Công nhân thất nghiệp và người tản cư về nông thôn nếu không có nghề sinh sống, có sức cày cấy và được nông dân địa phương đồng ý (người tản cư chỉ có quyền sử dụng, không có quyền sở hữu).
  • Các cơ quan tôn giáo (Nhà Chung, nhà chùa, từ đường họ...) được để lại một phần ruộng đất để thờ cúng dựa trên sự bình nghị của nhân dân và phê duyệt của Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh. Người làm nghề tôn giáo thiếu sống, có sức cày cấy cũng được chia ruộng đất.
  • Nhân sĩ dân chủ, địa chủ kháng chiến, địa chủ thường và gia đình họ được chia một phần xấp xỉ phần của nông dân (nhân sĩ dân chủ và địa chủ kháng chiến được chiếu cố thích đáng).
  • Việt gian, phản động, cường hào gian ác bị án tù từ 5 năm trở xuống được chia ruộng đất; bị trên 5 năm tù thì không được chia (gia đình họ vẫn được chia bình thường).
  • Gia đình ngụy binh và bản thân ngụy binh cũng được chia ruộng đất (phần của ngụy binh chưa trở về sẽ do chính quyền hoặc Nông hội xã tạm giữ).
• Nguyên tắc phân chia ruộng đất:
  • Thực hiện nguyên tắc: Thiếu nhiều chia nhiều, thiếu ít chia ít, không thiếu không chia.
  • Chia trên cơ sở nguyên canh, thực hiện điều chỉnh "rút nhiều bù ít, rút tốt bù xấu, rút gần bù xa".
  • Chia theo nhân khẩu trong gia đình, không chia theo sức lao động.
  • Lấy số diện tích và sản lượng bình quân ở địa phương làm tiêu chuẩn định lượng để chia.
  • Lấy đơn vị xã làm phạm vi chia; trường hợp xã nhiều ruộng ít người có thể san sẻ cho xã ít ruộng nhiều người sau khi đã chia đủ cho nhân dân trong xã.
  • Chiếu cố quyền lợi của tá điền trung nông (phần giữ lại cộng với ruộng tư của họ phải cao hơn mức bình quân được chia một ít nhưng không vượt quá mức bình quân chiếm hữu của mỗi nhân khẩu trong xã).
  • Ưu đãi đối với liệt sĩ, quân nhân, thương bệnh binh và gia đình của họ; chiếu cố hộ nông dân nghèo chỉ có 1-2 nhân khẩu nhưng có sức lao động; không tính diện tích vỡ hoang chưa quá 3 năm vào diện tích đất đang có của nông dân khi chia.
• Quyền lợi của người được chia: Người được chia ruộng đất có quyền sở hữu tuyệt đối đối với ruộng đất đó, được chính quyền cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu và không phải trả bất kỳ khoản chi phí nào cho địa chủ hay chính quyền. Mọi khế ước cũ đều bị hủy bỏ. Người sở hữu có toàn quyền chia gia tài, cầm cố, bán, cho hoặc chuyển nhượng ruộng đất được chia.

Hệ thống cơ quan thực hiện và biện pháp bảo đảm thi hành

• Cơ quan lãnh đạo và thực hiện: Thành lập Ủy ban cải cách ruộng đất ở cấp Trung ương, cấp khu và cấp tỉnh để thi hành luật và lãnh đạo phong trào quần chúng. Ở cấp xã, Hội nghị đại biểu nông dân toàn xã và Ban chấp hành Nông hội xã là những cơ quan hợp pháp trực tiếp chấp hành luật.
• Phân định thành phần giai cấp: Việc phân định thành phần giai cấp ở nông thôn phải tuân thủ đúng điều lệ của Chính phủ, do Hội nghị đại biểu nông dân bình nghị và quyết định dưới sự tham gia của người đương sự. Quyết định này phải được Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh (hoặc cơ quan được ủy quyền) duyệt y. Mọi tranh chấp về thành phần giai cấp sẽ do Tòa án Nhân dân Đặc biệt xét định.
• Biện pháp bảo đảm và chế tài xử lý: Nghiêm cấm mọi hành vi chống đối, phá hoại phong trào cải cách ruộng đất. Tuyệt đối cấm địa chủ dịch chuyển ruộng đất, trâu bò, nông cụ dưới mọi hình thức kể từ ngày ban hành luật cho đến khi kết thúc cải cách. Kẻ vi phạm sẽ bị Tòa án Nhân dân Đặc biệt xét xử.
• Tòa án Nhân dân Đặc biệt: Được thành lập tại những nơi phát động quần chúng thực hiện cải cách ruộng đất. Tòa án này có nhiệm vụ xét xử Việt gian, phản động, cường hào gian ác, kẻ phá hoại cải cách; giải quyết các tranh chấp về ruộng đất, tài sản và phân định thành phần giai cấp. Luật nghiêm cấm các hành vi bắt bớ, giết chóc trái phép, đánh đập, tra tấn hoặc dùng nhục hình đối với các đối tượng bị xét xử.

Luật Cải cách ruộng đất năm 1953 có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban bố. Chính phủ chịu trách nhiệm quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành toàn diện đạo luật này trên phạm vi cả nước theo lộ trình phù hợp với tình hình thực tế của từng địa phương.